Τρίτη 30 Οκτωβρίου 2007

Διπλωματία Vs Δημαγωγία

Ελσίνκι: ορόσημο με προοπτική

(Επειδή ενδεχομένως είναι διδακτικό να ξέρουμε από πού περάσαμε πριν οδηγηθούμε στην οριστική διχοτόμηση της χώρας μας, επαναδημοσιεύεται μετά από εφτάμιση χρόνια αυτό το άρθρο)

Όσοι βιώναμε το αμφίρροπο του αγώνα Διπλωματία Vs Δημαγωγία που εκτυλίχτηκε τον παρελθόντα Δεκέμβρη σε Ελλάδα και Κύπρο, με καταφανή ανακούφιση παρακολουθήσαμε όχι μόνο το αποτέλεσμα που κατακυρώθηκε με την απόφαση του Ελσίνκι, αλλά και, περισσότερο θαρρώ, τη χιονοστιβάδα των διαφοροποιήσεων που ακολούθησαν και ακολουθούν. Όχι πως έληξε η αντιπαράθεση των δυο διαχρονικών αντιπάλων που αδιάκοπα συγκρούονται στο γήπεδο κάθε δημοκρατίας, αλλά, επιτέλους ηττήθηκε το παρ' ημίν (τοις Έλλησι) για δεκαετίες μόνιμο φαβορί, και τα πράγματα δείχνουν πως η Διπλωματία έχει τώρα το πάνω χέρι. Και όχι μόνο αυτό, αλλά διαφαίνεται μια σοβαρή τάση αντιστροφής των πραγμάτων, έτσι που τελικά μπορεί να καταστεί αχρείαστη και αυτή η ίδια η αντιπαλότητα. Φανταστείτε, δηλαδή Ολυμπιακό και Παναθηναϊκό να μην είναι αιώνιοι αντίπαλοι, αλλά να αλληλοδανείζονται παίκτες και προπονητές.
Πολύ παραβολικά τα γράφω και πρέπει να γίνω σαφέστερος!
Το πολιτικό κόστος είναι (δυστυχώς) το βασικό κριτήριο που συνήθως επιστρατεύεται προκειμένου να ληφθούν από την πολιτική ηγεσία αποφάσεις για όλα τα σημαντικά ζητήματα, και για την κατεύθυνση της εξωτερικής πολιτικής. Τι φέρνει περισσότερες, ή τι αφαιρεί ολιγότερες ψήφους: τούτο είναι το κριτήριο· τα λοιπά έρχονται δεύτερα, αν έρχονται. Κοντολογίς η εξωτερική πολιτική διαμορφώνεται ως επί το πλείστον για εσωτερική κατανάλωση. Με τα φυσικά ολέθρια συνεπακόλουθα. Αυτή είναι η κύρια "ανηθικότητα" της πολιτικής δράσης που, άλλωστε, καλείται -και φιλοδοξεί- να εξουδετερώσει ο πολιτικός εκσυγχρονισμός.
Οι αποφάσεις για τα καίρια και τα ουσιώδη του δημόσιου βίου οφείλουν να λαμβάνονται στην απουσία του παράγοντα του πολιτικού κόστους γι' αυτόν που τις παίρνει, και με μοναδικό γνώμονα το δημόσιο συμφέρον, ακόμα κι αν αυτό υπάρχει ενδεχόμενο να μην το αντιληφθεί έγκαιρα η κοινωνία των πολιτών και να αποσύρει προς στιγμή την εμπιστοσύνη της στον ηγέτη που μπαίνει μπροστά από τα γεγονότα. Πραγματικά σωτήριοι για το λαό αναδείχτηκαν οι ηγέτες που κώφευσαν στις σειρήνες των ψήφων και ορθοτόμησαν την πορεία τους προς στόχους κεφαλαιώδεις, παραβλέποντας την πιθανότητα ή και την περίπτωση να καθυστερήσει υπερβολικά η κατανόηση των ενεργειών τους από το λαό. Και ευτυχείς εκείνοι που δεν πλήρωσαν με λαϊκή κατακραυγή τις ορθές αποφάσεις τους, επειδή δόθηκε ο χρόνος να κατανοηθούν οι μακροπρόθεσμες θετικές συνέπειές τους.
Οι κυβερνήσεις, τα κόμματα μετρούν τι θέλει ο λαός και φροντίζουν να μην κακοφανίσουν τις αρέσκειές του. Και τι το κακό; Το κακό βρίσκεται στον τρόπο που κατασκευάζεται αυτό που "θέλει ο λαός". Γιατί πρόκειται πράγματι για φαύλο κύκλο. Φορτίζονται οι πολίτες από τα πολιτικά και άλλα ηγετικά κέντρα με όλων των λογιών τους παθολογικούς -ισμούς, και ακολούθως δεσμεύουν τις δειλές ηγεσίες να ακολουθήσουν δρόμους συχνά αδιέξοδους. Το συνολάκι Σκόπια - Σαμαράς σήμερα προκαλεί στους νουνεχείς φρίκη. Μια μικρή χώρα που θα γινόταν "δορυφόρος" μιας ισχυρής Ελλάδας αναδείχτηκε σε δυναμικό αντίπαλο καθώς οι -ισμοί γεννούσαν συλλαλητήρια και τα συλλαλητήρια Σαμαράδες· όταν το πήραν είδηση, η πρώην γιουγκοσλαυική περιοχή βρισκόταν στην αγκαλιά των αντιπάλων. Ίσως αυτή η φρίκη καθίσταται σήμερα λυτρωτική.
Ας μεταβούμε, όμως, στο Ελσίνκι· δηλονότι στα τρέχοντα. Παρά τους μαξιμαλιστικούς κρωγμούς των κοντόφθαλμων και τους εξωπραγματικούς φόβους των σταθερά επιφυλακτικών, Σημίτης και Παπανδρέου ανέλαβαν να πληρώσουν το λογαριασμό μιας τολμηρής εξωτερικής πολιτικής που βλέπει μακριά. Τοποθετώντας το ακανθώδες πακέτο των ελληνοτουρκικών διαφορών στο τραπέζι της Ευρωπαϊκής Ένωσης διακινδύνευσαν να παρεξηγηθεί σε Ελλάδα και Κύπρο η ενέργειά τους, παρά τα σημαντικά πλεονεκτήματα που δικαιολογημένα ανέμεναν να αποκομίσει το εθνικό συμφέρον. Αν υπολόγιζαν το πολιτικό κόστος θα προέκριναν τη συνέχιση της γνωστής ...εθνικής στρατηγικής(!): δεν πολεμούμε, δε συζητούμε, μόνο γκρινιάζουμε που δεν αναγνωρίζουν οι ισχυροί της Γης το δίκιο μας.
Όλοι θυμούνται το πάθημα του μακαρίτη Ανδρέα Παπανδρέου. Με την πρώτη δυσκολία, η (αμφίβολη;) ελπίδα που γεννήθηκε στο Νταβός μετονομάστηκε mea culpa. Ήταν βαρύ το τίμημα, μεγάλο το πολιτικό κόστος για το ρήτορα του "βυθίσατε το Σισμίκ", ανακρούσθηκε πρύμνη για σμίκρυνση των επικρεμάμενων απωλειών. Εκείνο το παράδειγμα δικαιολογημένα προέβαλλε αποτρεπτικό. Όμως τόλμησαν. Και, ώ του θαύματος, διαπιστώνουν πως ο λογαριασμός δεν είναι χρεωστικός, αλλά καθημερινά διαμορφώνεται πιστωτικός. Ο λαός, στην Ελλάδα ήδη χθές, στην Κύπρο αύριο, μπορεί να "θέλει" εθνικισμούς και σωβινισμούς και άλλους -ισμούς, αλλά, ιδίως όταν ενημερωθεί σφαιρικά και ολόπλευρα, συναισθάνεται πώς εξυπηρετείται το πραγματικό εθνικό συμφέρον.
Δεν είναι πρόθεση αυτού του κειμένου να καταγράψει τα κέρδη από την απόφαση του Ελσίνκι. Μόνο θέλει να τονίσει πως δεν αξίζει να αναζητούνται σε ό,τι βρίσκεται μόνο μπροστά στη μύτη μας, όπως η εξασφάλιση της ενταξιακής πορείας της Κύπρου ή η μελλοντική προσφυγή στη Χάγη. Αξίζει να αφαιρέσουμε τις παρωπίδες, αλλά και να πάρουμε τα κιάλια. Το μακροπρόθεσμο συμφέρον της Ελλάδας και της Κύπρου δε βρίσκεται στη μόνιμη αντιπαλότητα με το γείτονα, και τον αποκλεισμό του, αλλά στη συνεργασία και την από κοινού εκμετάλλευση των ευκαιριών που παρέχει το κοινό ευρωπαϊκό σπίτι. Αρκεί τον πρώτο καιρό, όπου οι οικτρές μνήμες και οι κακές συνήθειες είναι παρούσες, να εξασφαλίζεται η σύμπραξη ενός κοινού φίλου με αρχές θεσμικές και μηχανισμούς επιβολής που μπορούν να εμπνεύσουν σε όλους εμπιστοσύνη. Για το ρόλο αυτό προσφέρεται η Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό είναι το πλεονέκτημα.
Όμως, μπαίνω στον πειρασμό να καταγράψω ένα, νομίζω, εξαιρετικά σοβαρό άμεσο θετικό αποτέλεσμα της απόφασης του Ελσίνκι που δεν του δόθηκε τότε η προβολή που του αξίζει και που σήμερα φαίνεται τόσο αυτονόητο που όλοι το παραβλέπουν. Αποσοβήθηκε η πιθανότητα να ξεσπάσει ξαφνικά και αναπάντεχα ένα "θερμό επεισόδιο", μια σύντομη σε διάρκεια, μεγάλη, όμως, σε καταστροφικές συνέπειες ένοπλη σύγκρουση ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία, φυσικά με την εμπλοκή και της Κύπρου, προκειμένου, όπως πολλοί το σκέφτηκαν μέχρι και το προγραμμάτιζαν, να υποχρεωθούν οι δυο χώρες να μπουν στο δρόμο της επίλυσης των ενοχλητικών για πολλούς διαφορών τους. Ένα τέτοιο επεισόδιο δεν υπάρχει λόγος να διατηρείται πια σήμερα στη φαρέτρα οποιουδήποτε αυτόκλητου συμμαχικού μεσολαβητή που του ανατίθεται η προσφορά ...καλών υπηρεσιών. Ελλάδα και Τουρκία δε χρειάζονται πια τον πόλεμο για να οδηγηθούν στην ειρήνη, βρίσκονται ήδη στο δρόμο και με μικρά υπομονετικά βήματα μπορούν να φτάσουν σε τέρμα αμοιβαία επιθυμητό, αφού επιτέλους έγινε αποδεκτό πως δε χρειάζεται να ηττηθεί η μια για να νικήσει η άλλη. Η διπλωματία, χωρίς την εχθρότητα, τις τρικλοποδιές και τις ακυρώσεις της δημαγωγίας έχει τη δύναμη να είναι αποτελεσματική. Η επικράτησή της το Δεκέμβρη, που επιβεβαιώνεται και διευρύνεται καθημερινά, και η πανηγυρική επικύρωσή της από τον ελληνικό λαό στις πρόσφατες εκλογές δικαιολογεί χρηστές ελπίδες.
Το Ελσίνκι, η παγωμένη πρωτεύουσα του βορρά, έδωσε το όνομά του σε ένα ιστορικό σταθμό του εθνικού μας βίου. Ένα σταθμό που όχι μόνο μεταβάλλει αποφασιστικά τα ίσαμε τώρα δεδομένα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και τη λύση του κυπριακού, αλλά εγκαινιάζει και τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής ζωής των Ελλήνων απαλλάσσοντάς την από την κυρίαρχη παρουσία του ανήθικου παράγοντα του υπολογισμού του πολιτικού κόστους στη λήψη των καίριων αποφάσεων. Στο μέλλον αυτές οι καινούριες πραγματικότητες θα οχυρωθούν και θα παγιωθούν στην Ελλάδα πρώτα, και στην Κύπρο σύντομα.

Δευτέρα 29 Οκτωβρίου 2007

Η ένταξη, κοινό συμφέρον όλων των Κυπρίων



(Επειδή ενδεχομένως είναι διδακτικό να ξέρουμε από πού περάσαμε πριν οδηγηθούμε στην οριστική διχοτόμηση της χώρας μας, επαναδημοσιεύεται μετά από εφτά χρόνια αυτό το άρθρο)

Τα γεγονότα αυτού του καλοκαιριού στην κατεχόμενη περιοχή της χώρας μας, που σφραγίστηκαν με τις δυο για τους πολλούς αναπάντεχες δυναμικές εκδηλώσεις των συμπατριωτών μας τουρκοκυπρίων εναντίον του εκεί ξενοστήρικτου καθεστώτος, πρέπει να αξιολογηθούν ψύχραιμα και με κριτήρια πατριωτικά, αν είναι να αξιοποιηθούν προς το συμφέρον του λαού μας και να αποβούν γέφυρα διαπεραίωσης στο χώρο παραγωγικότερων κοινών προσπαθειών για την απαλλαγή της Κύπρου από το βραχνά της ακόρεστης βουλιμίας των στρατοκρατών της Άγκυρας.
Η έντονη διαμαρτυρία εναντίον της δίωξης των δημοσιογράφων της «Αβρούπα» και η βίαιη κατακραυγή για την κατάρρευση των τραπεζών, γεγονότα που εκ πρώτης όψεως φαίνονται εντελώς διαφορετικής αιτιολογίας, έχουν στην πραγματικότητα αξιοπρόσεκτα βαρυσήμαντο κοινό υπόβαθρο. Εκδηλώνουν την ογκούμενη συνειδητοποίηση από τα θύματα εκείνα της εισβολής που, εν μέρει δικαιολογημένα, τα πρώτα χρόνια πανηγύρισαν με την άφιξη των τουρκικών στρατευμάτων της αλήθειας ότι η εκμετάλλευση ανθρώπων και χωρών και η συνακόλουθη καταπάτηση δικαιωμάτων ντύνονται συχνά -και παραλλάσσονται με επιτυχία- τα χρώματα του εθνικού φανατισμού και της φυλετικής ή θρησκευτικής αντιπαλότητας, αλλά δεν παύουν να απομυζούν την ικμάδα και να φαλκιδεύουν το μέλλον των λαών.
Η οσημέραι καθιστάμενη εμφανής αντίδραση των τουρκοκυπρίων πηγάζει, νομίζω, από τη σταδιακά διαμορφούμενη και επιβεβαιούμενη πεποίθηση πως τα τουρκικά στρατεύματα δε βρίσκονται στη βόρεια Κύπρο για να προστατεύσουν τους ομόθρησκους / ομόφυλους / ομοεθνείς, αλλά για να εξυπηρετήσουν τα στρατηγικά συμφέροντα της «μητρός πατρίδος» σε βάρος ή και αντίπραξη με τις δικές τους ανάγκες και προτεραιότητες.
Πέρα, εντούτοις, από τη διερεύνηση των αιτιών, ενδιαφέρουν και δύο καίρια σημεία:
Πρώτον, τα γεγονότα σηματοδοτούν την απαρχή ή και την κορύφωση της αψήφησης των αυξημένων κινδύνων που επαπειλούνται κατά των διαμαρτυρομένων κατά του ολοκληρωτικού καθεστώτος που επιβλήθηκε και λειτουργεί στην κατεχόμενη περιοχή. Έχοντας εμείς συνηθίσει στο αυτονόητο δικαίωμα του καθενός να βγαίνει και να λέει ή να ενεργεί ό,τι του κατέβει με τεράστια συχνά ζημία των υποθέσεων του κράτους, χωρίς την παραμικρή συνέπεια σε βάρος του, ούτε καν πολιτικό κόστος, ίσως δυσκολευόμαστε να αντιληφθούμε το μέγεθος της διακινδύνευσης στην οποία περιέρχεται ένας τουρκοκύπριος επικρίνοντας τη συμπεριφορά ή τις επιλογές της εγκάθετης ηγεσίας, πολύ περισσότερο, των δυνάμεων κατοχής. Ο τουρκοκύπριος συμπατριώτης μας φαίνεται να έχει προχωρήσει σε βήματα δημοκρατικής ευαισθησίας που του επιτρέπουν, ορθότερα του επιβάλλουν να μην προκρίνει το χρυσό της σιωπής εφησυχάζοντας επί των ιδίων συμφερόντων, αλλά να διεκδικεί δυναμικά το δικαίωμά του να ελέγξει το μέλλον του τόπου και των παιδιών του.
Δεύτερο και σημαντικότερο, τα γεγονότα αφενός αποδείχνουν τα όρια και τα αδιέξοδα του καθεστώτος, και αφετέρου υποδείχνουν στους τουρκοκύπριους ότι μόνη θετική διέξοδος γι’ αυτούς είναι η ταχύτατη ένταξη ολόκληρης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ανεξάρτητα από το μέτρο κατανόησης αυτής της προοπτικής από όλους αυτή την ώρα. Τόσο το πρόβλημα του Λεβέντ και των ανθρώπων της «Αβρούπα», πρόβλημα δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όσο και το πρόβλημα της κατάρρευσης των τραπεζών, πρόβλημα οικονομικής διαφάνειας και χρηστής οικονομικής διαχείρισης του πλούτου της κοινωνίας, όσο και το πλήθος άλλων προβλημάτων που αποτελούν την παθολογία του καθεστώτος της κατεχόμενης περιοχής, είναι ανήκουστα και απαράδεκτα στο χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εντασσόμενοι στις οργανωμένες κοινωνίες της Ευρώπης, όλοι οι Κύπριοι μπορούμε να προσβλέπουμε σε σταθερή πορεία έμπρακτης δημοκρατίας και ανάπτυξης με ανθρώπινο πρόσωπο.
Νομίζω ότι επιβάλλεται όπως η πορεία ένταξης αξιοποιηθεί ως η κύρια γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων στη βάση της κατανόησης από όλους ότι η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τη μόνη θετική προοπτική υπέρβασης των σημερινών προβλημάτων της χώρας μας. Η ένταξη δημιουργεί κοινότητα συμφερόντων για το σύνολο των κατοίκων του νησιού μας, γιατί εξασφαλίζει κοινά και μη ανταγωνιστικά οφέλη για όλους.

Πέμπτη 4 Οκτωβρίου 2007

Ας μη χρίουμε παλιο- μοδίτικους εθνάρχες

Συνέντευξη

-- Ενόψει των προεδρικών εκλογών συζητιέται το θέμα της ατομικής ικανότητας του πολιτικού ηγέτη να διαχειρίζεται τις σπουδαίες υποθέσεις. Ποια είναι η γνώμη σου;

Οι αρχαίοι Ρωμαίοι, όταν διέτρεχε το κράτος τους σοβαρούς κινδύνους, αποποιούνταν τα δημοκρατικά τους δικαιώματα και ανέθεταν προσωρινά σε έναν πολίτη που του αναγνώριζαν πολιτική και στρατιωτική ιδιοφυία να παίρνει μόνος του τις κρίσιμες αποφάσεις και να δίνει εντολές για άμεση εφαρμογή. Ο θεσμός αυτός του δικτάτορα καταργήθηκε μαζί με το δημοκρατικό πολίτευμα της Ρώμης, όταν, δηλαδή, πριν δυο χιλιάδες χρόνια, οι Ρωμαίοι παραιτήθηκαν από τη συλλογική τους πολιτική σοφία και απέθεσαν την εξουσία στα χέρια του Ιούλιου Καίσαρα και των διαδόχων του· έτσι απέκτησαν μονίμως μόνιμους δικτάτορες νέου τύπου.

-- Σήμερα χρειαζόμαστε δικτάτορες;

Σήμερα στις δημοκρατίες δε χρειαζόμαστε δικτάτορες, ούτε μόνιμους, ούτε προσωρινούς. Η σύγχρονη αντίληψη για τη διαχείριση της εξουσίας δεν αφήνει κανένα περιθώριο για ανάληψη του αποφασιστικού ρόλου από ένα μοναχικό άτομο. Ο λόγος είναι απλός: η διαχείριση της εξουσίας σ' ένα σύγχρονο κράτος, στο σημερινό κόσμο είναι εξαιρετικά περίπλοκη υπόθεση για να εξασφαλίζεται με την ατομική σοφία. Σε κανένα σύγχρονο δημοκρατικό σύνταγμα δεν προβλέπεται θεσμός έστω και προσωρινού δικτάτορα. Και εκεί που παρέχονται έκτακτες εξουσίες σε πολιτειακούς άρχοντες, είναι αυστηρά καθορισμένες και περιορισμένες. Εξάλλου, το πλήθος των αρμοδιοτήτων και των αναγκών του σύγχρονου κράτους επιβάλλει τη χρησιμοποίηση της σοφίας πολλών ειδικών προκειμένου να ληφθούν αποφάσεις με το εχέγγυο της αποτελεσματικότητας· ο ερασιτεχνισμός, ακόμα και του πιο προικισμένου ατόμου, θεωρείται επικίνδυνος. Εκείνο που κρίνεται απαραίτητο είναι η παρουσία ενός ικανού συντονιστή, ενός διευθυντή των επαϊόντων, που δουλειά του είναι να κατανέμει και να ρυθμίζει τις ευθύνες, και να ελέγχει την έκβαση των ενεργειών.

-- Δηλαδή απορρίπτεις την ανάθεση της διαχείρισης των κοινών σε ένα ικανό άτομο.

Συλλογικότητα είναι ό,τι σήμερα κρίνεται τελεσφόρο στην άσκηση της εξουσίας. Συλλογικότητα επαϊόντων με επικεφαλής τον ικανό ιθύντορα· αλλά και συλλογικότητα ως λαϊκή συμμετοχή στις πολιτικές αποφάσεις. Οι φορείς της διαρκούς λαϊκής κυριαρχίας με προεξάρχουσα τη Βουλή, τα κόμματα, η τοπική αυτοδιοίκηση, οι επαγγελματικές συσπειρώσεις, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις οφείλουν να έχουν και να διατηρούν και να εκφράζουν το δικό τους λόγο στη διαμόρφωση των λύσεων των πολιτικών ζητημάτων. Η άμεση δημοκρατία με την έννοια της συγκέντρωσης ολόκληρου του λαού στην εκκλησία του δήμου είναι, προφανώς, ανέφικτη σήμερα· είναι όμως εφικτή με την έννοια της τακτικής διατύπωσης των ομαδικών πολιτικών θέσεων που ακριβώς αποτελούν και απαυγάζουν τη συλλογική σοφία του λαού.

-- Μερικοί ειρωνεύονται τη συλλογική σοφία του λαού...

Χρειάζεται να διαθέτει σήμερα κάποιος υπερβολική αλαζονεία για να θεωρεί ότι μπορεί, χωρίς τη σύμπραξη των δυο κύκλων της συλλογικότητας να προωθήσει σημαντικές πολιτικές υποθέσεις. Ο εγωτισμός του πολιτικού ηγέτη είναι σοβαρή και άκρως επικίνδυνη πάθηση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Τον εγωτισμό των ηγετών, βέβαια, διατρέφει η σταδιακή αποξένωση των πολιτών από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, πράγμα που παρατηρείται με αύξουσα τάση στις σύγχρονες κοινωνίες. Όμως, η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες, όχι ιδιώτες. Δηλαδή, πρόσωπα που να νοιάζονται για τα κοινά, να μετέχουν στην παραγωγή πολιτικών θέσεων και να προωθούν αυτές τις θέσεις, ώστε να εκπονηθούν λύσεις· όχι άτομα κλεισμένα στο αδιέξοδο της επιδίωξης του στενού τους συμφέροντος που τους απαγορεύει να δαπανήσουν ο,τιδήποτε στο κοινό ανάλωμα. Οι ιδιώτες κατασκευάζουν εγωτικούς ηγέτες. Από την άλλη οι εγωτικοί ηγέτες περιθάλπουν ιδιώτες: "Κοιμηθείτε ήσυχα, εγώ αποφασίζω για σας· βέβαια, στο τέλος θα απαιτήσω να εγκρίνετε τις αποφάσεις μου".

-- Δεν είναι κάπως δικαιολογημένη η ιδιώτευση, με τα σημερινά δεδομένα;

Για την ιδιώτευση χρειάζεται μόνο μια πρόφαση. Συνήθως ο εγωτικός ηγέτης επικαλείται την πείρα του, και ο ιδιώτης συγκατανεύει παραδεχόμενος σεμνότυφα την απειρία του. Η προβολή του παράγοντα της πείρας εμφανίζεται πειστική· ο καθένας παραδέχεται την πείρα ως χρήσιμο ή και αναγκαίο προσόν. Αλλά, η πείρα είναι για τον άνθρωπο σύμβουλος αμφίλεκτος. Μπορεί κάποιος να δοκίμασε πλούσιες εμπειρίες και να απέκτησε απ' αυτές πείρα που τον καθιστά ανενεργό. Πολλοί μετά από ένα σοβαρό ατύχημα δεν μπορούν να επαναλάβουν δεξιότητες που διέθεταν, η πείρα τους εμποδίζει. Πολλές μορφές ανικανότητας έχουν την αιτία τους σε τραυματικές εμπειρίες. Η συμπεριφορά και οι αποφάσεις είναι δυνατό να καθορίζονται από παράγοντες εντελώς καταπιεστικούς, όπως π.χ. οι προκαταλήψεις που έχει σωρεύσει η πείρα. Στον αντίποδα βρίσκεται η άλλη πιθανή αρνητική επίπτωση της πείρας. Μπορεί να καταστήσει τον άνθρωπο απερίσκεπτο. Η υπεροψία που προκύπτει από τη χωρίς ολέθριες συνέπειες επανάληψη συγκεκριμένων ενεργειών δημιουργεί την απατηλή αίσθηση της σιγουριάς που οδηγεί στην ατημέλεια, την προχειρότητα και την αγχιβασία. Δεν είναι, λοιπόν η επίκληση της πείρας γενικά κατάλληλο κριτήριο, αν θέλει κανείς ...να βρει προφάσεις για ιδιώτευση. Ίσως είναι, το είδος της πείρας που διαθέτει ο ηγήτορας και η παρουσία πραγματικής πολιτικής ιδιοφυίας, του χαρισματικού ηγέτη.

-- Θα μπορούσε σήμερα να λειτουργήσει το φαινόμενο του χαρισματικού ηγέτη;

Ακόμα κι αν υπήρχε χαρισματικός ηγέτης, γιατί να ιδιωτεύσει ο σημερινός Κύπριος; Ας κοιτάξουμε τα στοιχεία που μας αφορούν. Μορφωτικό επίπεδο υψηλότατο, επιχειρηματική δραστηριότητα εξαιρετικά αποδοτική, πολιτική ενημερότητα αξιοζήλευτη, προσδοκίες από το μέλλον (σχεδόν παράλογα) θετικές. Δηλαδή, εμφανώς διαθέτουμε επαρκέστατα εφόδια για ενεργό συμμετοχή στην πολιτική δράση. Ο ρόλος του "εθνάρχη" ήταν αναγκαίος για το λαό μας πριν εκατό, ή πριν πενήντα, ή και σαράντα, ακόμα, χρόνια. Σήμερα οφείλουμε να συν-εργαστούμε στην πολιτική πορεία της χώρας μας. Σήμερα οφείλουμε να συν-εργήσουμε στη λύση των πολιτικών προβλημάτων μέσα από τους κύκλους της συλλογικότητας. Ας μην οπισθοδρομούμε αναζητώντας και χρίοντας παλιομοδίτικους εθνάρχες-σωτήρες.