Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Κύπρος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Κύπρος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 8 Μαΐου 2008

Χάρτινοι ιεραπόστολοι από την Κύπρο



Ένα παράπλευρο πλεονέκτημα από την παρουσία της Κυπριακής Δημοκρατίας στο προσκήνιο της διεθνούς κοινωνίας υπήρξε και η προβολή της Ορθοδοξίας στα πλάτη και τα μήκη της οικουμένης.
Όταν η Κύπρος, το 1960, αναδύθηκε από την αποικιοκρατική καταπίεση και κατέστη ανεξάρτητο κράτος, σε πείσμα των συνταγματικών δεσμεύσεων, αυτόματα παρουσιάστηκε ως μια δεύτερη φωνή της Ορθοδοξίας μέσα στην πανανθρώπινη κονίστρα. Τα χρόνια εκείνα τα κράτη της ανατολικής Ευρώπης με τον ορθόδοξο πληθυσμό πρόβαλλαν άλλες αξίες, και η Ελλάς ήταν εντελώς μόνη στην εκπροσώπηση του θησαυρού της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Ο ...αυτοματισμός εκδηλώθηκε με δυο μορφές.
Η πρώτη και εμφανέστερη ήταν η παρουσία του πρώτου και μακροβιότερου αρχηγού του κυπριακού κράτους στο διεθνές προσκήνιο, με ιδιαίτερα, μάλιστα, έντονο τρόπο στο μη χριστιανικό κόσμο. Λίγοι από όσους την είδαν κινηματογραφημένη μπορούν να ξεχάσουν την εικόνα το Μάο Τσε Τουγκ να υποδέχεται με εντυπωσιακή λαμπρότητα στο Πεκίνο έναν ορθόδοξο Επίσκοπο. Ο Μακάριος ήταν μια προσωπικότητα κύρους της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής, αλλά συνάμα κουβαλούσε παντού και την εκκλησιαστική του ιδιότητα. Το παράστημά του αποτυπώθηκε σε διεθνείς διασκέψεις και παγκόσμια βήματα στέλνοντας μηνύματα που ακολουθούν υπόγειες διαδρομές.Η δεύτερη μορφή που πήρε η αυτόματη διασπορά του μηνύματος της Ορθοδοξίας από το κυπριακό κράτος έχει να κάμει με τα κυπριακά γραμματόσημα.

Το γραμματόσημο, επινοημένο πριν 180 περίπου χρόνια για να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη καταβολής ταχυδρομικού τέλους και να συμβάλει στην ανάπτυξη της αλληλογραφίας, και μέσω αυτής στην προαγωγή της επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων και λαών, γρήγορα έγινε το ίδιο φορέας πολιτιστικών μηνυμάτων και εργαλείο ανταλλαγής ιδεών, με τεράστια μορφωτική αξία. Με το σύγχρονο γραμματόσημο, που στη μορφή του δίνεται πάντα μεγάλη προσοχή από τους εκδότες του, γίνεται αποτελεσματική προβολή των ποικίλων πλευρών της ζωής, της ψυχοσύνθεσης και των επιδιώξεων κάθε λαού. Εξάλλου, κανένας παραλήπτης δεν αδιαφορεί μπροστά στο πολύχρωμο τοσοδά χαρτάκι που στολίζει το ταχυδρομικό αντικείμενο που παρέλαβε, και είναι φυσικό να δέχεται, ασυνείδητα, ίσως, όμως, επηρεαστικά, το μήνυμα που του μεταδίδει, να «πληροφορείται», δηλαδή, αυτό που εκθέτει η χώρα του αποστολέα. Και είναι επόμενο, η άμιλλα των κρατών να προβάλουν τις πίστεις τους μέσα από τα γραμματόσημα να είναι μεγάλη και πολλές φορές πεισματική.
Η Κυπριακή Δημοκρατία καθόλου δεν υστέρησε σε αυτό τον ειρηνικό διεθνή συναγωνισμό. Τα γραμματόσημά της βρίσκονται στην παγκόσμια πρωτοπορία τόσο από άποψη εμφάνισης, όσο και από άποψη περιεχομένου. Κυκλοφορούν, άλλωστε, ευρύτατα, όχι μόνο ως αποδείξεις καταβολής ταχυδρομικού τέλους από τους Κύπριους αποστολείς καθώς και τα εκατομμύρια περιηγητές που επισκέπτονται το νησί, αλλά και, κυρίως, ως συλλεκτικά αντικείμενα μια και είναι περιζήτητα από τους συλλέκτες όλου του κόσμου.
Αναφορικά με το περιεχόμενο, τις απεικονίσεις, δηλαδή, των κυπριακών γραμματοσήμων και, συνεπώς, τα μηνύματα που εξαπολύουν με την κυκλοφορία τους, πρέπει κανείς να τονίσει με έμφαση ότι η πολιτική του τμήματος ταχυδρομείων που τα εκδίδει έδωσε πάντα προτεραιότητα στον πολιτισμό του λαού όπως φανερώνεται στην ιστορία και στη ζωή του. Από το 1960 ίσαμε σήμερα εκδόθηκαν γύρω στα χίλια κυπριακά γραμματόσημα. Από αυτά πάνω από διακόσια έχουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο περιεχόμενο τέτοιο που το μήνυμα που μεταδίδουν σχετίζεται απόλυτα με την ορθόδοξη Εκκλησία. Μια σημαντική αναλογία των εκδομένων από το κυπριακό κράτος γραμματοσήμων σε ανεξάρτητες σειρές ή στα πλαίσια των οριστικών σειρών απεικονίζουν θέματα από τη ζωή, τα πρόσωπα και τη λατρευτική τέχνη της Ορθοδοξίας. Οι αριθμοί ίσως φαίνονται δικαιολογημένοι. Όμως, το κυπριακό κράτος διαθέτει για προβολή πλείστα όσα. Θησαυροί από την αρχαιότητα πολυχιλιόχρονης ιστορίας, κομψοτεχνήματα λαϊκής τέχνης, φυσικές καλλονές, μοναδικότητες της πανίδας και της χλωρίδας, σημαντικές προσωπικότητες από όλους τους χώρους της ανθρώπινης δραστηριότητας, σύγχρονα επιτεύγματα στην τεχνολογία ή την κοινωνική πολιτική, ευκαιρίες από σημαντικά γεγονότα του τόπου δεν σπανίζουν και βρήκαν τη θέση τους στα κυπριακά γραμματόσημα. Η δικοινοτικότητα, εξάλλου, προμήθευσε, ιδίως τα χρόνια πριν το 1974, θέματα από τον πολιτισμό των μουσουλμάνων πολιτών της Κύπρου. Εντούτοις, η αναλογία του ενός πέμπτου δείχνει πόσο εκτίμησε το κυπριακό κράτος, και πόσο τον θεώρησε αντιπροσωπευτικό της χώρας το θησαυρό της Ορθοδοξίας· το θησαυρό που φυλάσσεται στα μουσεία και τα μοναστήρια και τους ναούς, κυρίως, όμως στις καρδιές του πληρώματος της Εκκλησίας της Κύπρου.
Αυτή η έκδηλη «ιεραποστολική συνείδηση» των κυπριακών γραμματοσήμων ψηλαφιέται ανάγλυφη, στην πλήρη ωριμότητά της, στην αναμνηστική σειρά της 3ης Αυγούστου 1978 που προβάλλει στα πέντε ενωμένα τεμάχιά της τη μορφή του Αρχιεπισκόπου και Προέδρου Μακαρίου σε πέντε διαφορετικές πτυχές της δράσης του. Το γραμματόσημο των 75 μιλς παριστάνει το Μακάριο με τρόπο που δίνεται έμφαση στο ιεραποστολικό του έργο, σημειώνοντας τη φράση «στρατιώτης του Χριστού» δίπλα στο σημείο του Σταυρού.
Ας δούμε, όμως, μερικά από τα «ιεραποστολικά» γραμματόσημα της Κύπρου δίνοντας μεγαλύτερη σημασία στα παλαιότερα.
Α. Εικόνες από δεσποτικές και θεομητορικές γιορτές
Την πρώτη θέση κατέχει η Γέννηση με τις πολυάριθμες χριστουγεννιάτικες σειρές, όπου κυριαρχεί. Από το 1969 εκδίδεται κάθε χρόνο μια αναμνηστική σειρά γραμματοσήμων για τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Σε πολλές από αυτές τις σειρές το θέμα είναι η βυζαντινή παράσταση της Γέννησης, παρμένη από τοιχογραφίες παλιών ναών της Κύπρου. Συχνά, όμως, ο κύκλος των θεμάτων διευρύνεται και περιλαμβάνει τη Βάπτιση, την Κοινωνία των Αποστόλων, τη Σταύρωση, την Ανάσταση. Η Παναγία είναι επίσης προσφιλέστατο θέμα των κυπριακών γραμματοσήμων. Έξοχη είναι η αποτύπωση του περίφημου ψηφιδωτού του 7ου αιώνα από το ναό της Αγγελόκτιστης στο Κίτι, που εικονίζει τη Θεοτόκο όρθια μέσα σε χρυσό φόντο με το Χριστό αριστερά στην αγκαλιά της, περιστοιχισμένη από τους Αρχαγγέλους που προχωρούν προς το μέρος της με λατρευτική ευλάβεια προσφέροντάς της ο καθένας τη σφαίρα του σύμπαντος που κρατά στο χέρι του. Εξίσου επίκαιρο ως μήνυμα προς το σύγχρονο κόσμο είναι και το θέμα που προβάλλεται από την απεικόνιση της Παναγίας του Άρακα, τοιχογραφίας όπου ο ζωγράφος του 12ου αιώνα, με τις ανθρωπιστικές τάσεις που επικρατούσαν τότε στη βυζαντινή τέχνη, παριστάνει τη Θεοτόκο σαν μια συνηθισμένη μάνα ανάμεσα στο εκκλησίασμα, να κοιτάζει θλιμμένη το μικρό παιδί της που το περιμένει το Πάθος για τον άνθρωπο. Εξαιρετικής τέχνης είναι και μια εικόνα της Οδηγήτριας που αποτυπώθηκε σε γραμματόσημο εκδομένο το 1979.
Β. Μορφές και γεγονότα από την εκκλησιαστική ιστορία
Ο Απόστολος Βαρνάβας, ιδρυτής της Εκκλησίας της Κύπρου, που την εύρεση του λειψάνου του συσχετίζει η παράδοση με την ανεξαρτησία και τα προνόμια της κυπριακής Εκκλησίας έδωσε και σε άλλες περιπτώσεις την ευκαιρία στα κυπριακά γραμματόσημα να στείλουν το μήνυμά του στον κόσμο, αλλά και στη 1900η επέτειο του θανάτου του, το 1966. Τότε εκδόθηκε ένα γραμματόσημο με την αρχαία εικόνα του ως αρχιερέα, που φυλάσσεται ως πολύτιμο κειμήλιο στην Αρχιεπισκοπή Κύπρου. Ο δεύτερος μεγάλος του κυπριακού αγιολογίου, ο άγιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος (12ος αι.), εικονίζεται σε ένα γραμματόσημο που εκδόθηκε με την ευκαιρία του Β΄ Κυπρολογικού Συνεδρίου, και προβάλλει μια τοιχογραφία του 13ου αιώνα από το μοναστήρι του στην Πάφο.
Γ. Εκκλησίες – Μοναστήρια
Τα ιερά προσκυνήματα κατέχουν πρωτεύουσα θέση στις παραστάσεις των κυπριακών γραμματοσήμων. Το Σταυροβούνι, το μοναστήρι που κατά την παράδοση έκτισε η Αγία Ελένη, η Μονή της Χρυσορρογιάτισσας, η Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα, περίφημες για τους ανεκτίμητους καλλιτεχνικούς θησαυρούς τους εκκλησίες, όπως η Παναγία Κανακαριά της Λυθράγκωμης, ο Άγιος Ιάκωβος του Τρικώμου, η Παναγία του Άρακα, καθώς και ταπεινά ξωκκλήσια δεμένα αδιάλυτα με το περιβάλλον, έδωσαν από τα πρώτα θέματα στα κυπριακά γραμματόσημα.Μια σειρά ξεχωρίζει προβάλλοντας τα καμπαναριά τριών ναών της Κύπρου, που διακρίνονται για την αρχιτεκτονική τους πρωτοτυπία. Είναι και τα τρία κτισμένα προς το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα και αντιπροσωπεύουν την πολιτιστική επιβίωση του χριστιανικού λαού του νησιού, παρά τις επιδιώξεις του οθωμανικού κράτους που ίσαμε τα μέσα του αιώνα απαγόρευε να ακούγεται ο ήχος της καμπάνας.
Δ. Ιερά σκεύη
Αξιοσημείωτες είναι δυο σειρές με ξυλόγλυπτα. Η παλαιότερη, του 1978, περιλαμβάνει τρία γραμματόσημα που προβάλλουν ισάριθμα προσκυνητάρια σπάνιας τέχνης. Η νεότερη προβάλλει δυο θαυμάσιους άμβωνες και το εξαιρετικό βημόθυρο της Παναγίας Παραλιμνίου, που αποτελούν οριακά δείγματα επίχρυσης ξυλογλυπτικής συμπληρωμένης με εικόνες.Στην κατηγορία των ιερών σκευών ανήκει και το γραμματόσημο που συμπληρώνει τη σειρά με τις τοιχογραφίες της Κοινωνίας των Αποστόλων και προβάλλει ένα Ποτήριο Θείας Ευχαριστίας από επιχρυσωμένο ασήμι, με ανάγλυφες παραστάσεις, και σμάλτα στη βάση του, κατασκευασμένο στη Λευκωσία το 1501.

Ε. Πρόσωπα της Εκκλησίας
Με την ευκαιρία των εορτασμών της 150ετηρίδας της επανάστασης του 1821 εκδόθηκε στην Κύπρο μια σειρά από τρία γραμματόσημα. Το ένα έχει ως θέμα τη γνωστή ύψωση του Λαβάρου της Αγίας Λαύρας από το Γερμανό, επίσκοπο Πατρών. Το δεύτερο προβάλλει επίσης έναν ορθόδοξο κληρικό, το φιλικό εθνομάρτυρα Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Κυπριανό που απαγχονίστηκε μαζί με τους άλλους επισκόπους και προκρίτους του νησιού την 9η Ιουλίου 1821, στην προσπάθεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας να σβήσει στη γέννησή της την επανάσταση στην Κύπρο.
Ο θάνατος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στις 3 Αυγούστου 1978 έδωσε την αφορμή στα κυπριακά ταχυδρομεία να αφιερώσουν ειδικές εκδόσεις στη μορφή του. Οι εκδόσεις αυτές, αποβλέποντας να διατηρήσουν στη μνήμη την προσφορά του στην Κύπρο, στην Ορθόδοξη Εκκλησία και την υπόθεση της παγκόσμιας Ειρήνης, αποτελούν και οι ίδιες ολοφάνερους φορείς αντίστοιχων μηνυμάτων, καθώς παρουσιάζουν έναν ηγέτη της Εκκλησίας που τα ράσα του έγιναν σύμβολο απελευθέρωσης, όχι μόνο στην πατρίδα του, αλλά και σε όλο τον κόσμο. Και πριν το θάνατό του, στην έκδοση της 10ης Σεπτεμβρίου 1977, στο γραμματόσημο των 20 μιλς, ο Μακάριος παριστάνεται να στέκει μπροστά στην Ωραία Πύλη του καθεδρικού ναού της Λευκωσίας με την αρχιερατική στολή του ορθόδοξου επισκόπου και να ευλογεί με τα Δικηροτρίκηρα. Πόσες καρδιές «απληροφόρητων» παιδιών του Θεού, που γεννήθηκαν και ζουν στις χώρες που δεν έχει ακόμα απλωθεί η άμπελος της Εκκλησίας, να ευαισθητοποιήθηκαν άραγε στο μήνυμα της Ορθοδοξίας μπροστά στο χρωματιστό τοσοδά χαρτάκι με τη μορφή ενός πασίγνωστου τότε ηγέτη του Τρίτου Κόσμου ντυμένου με τα άμφια του ορθόδοξου αρχιερέα;

Ποτέ δε θα μπορέσουμε να μετρήσουμε πόσο τα κυπριακά γραμματόσημα με τα ιεραποστολικά τους μηνύματα επηρέασαν την ανθρωπότητα, πόσους κάλεσαν στην Ορθοδοξία ή πόσους προετοίμασαν να την δεχτούν ή, ακόμα, πόσοι απ’ αυτούς που πήραν την πρώτη πληροφορία (Β΄ Τιμ. 4,17) πέθαναν χωρίς να συναντήσουν ποτέ έναν ορθόδοξο ιεραπόστολο. Ωστόσο, δεν είναι ανεδαφικό να υποθέσουμε πως τα κυπριακά γραμματόσημα διαδραμάτισαν κι αυτά το ρόλο τους στο άπλωμα της ορθόδοξης αλήθειας, μια και ξέρουμε πως ο Τριαδικός Θεός, ο κατεξοχήν Ιεραπόστολος, δεν εξαντλείται στην επινόηση τρόπων για να περάσει το μήνυμα της σωτηρίας του ανθρώπινου γένους στα πέρατα της οικουμένης.










Τρίτη 4 Μαρτίου 2008

Για τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό


Η ιστορική επιστήμη δεν είναι στατική, αλλά με την αδιάκοπη έρευνα καθίσταται δυναμική εξελικτική ανάβαση που επιφυλάσσει σε κάθε βήμα καινούριες αντιμετωπίσεις των παλιών, τυπικά λυμένων προβλημάτων.
Ο εθνομάρτυρας Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός είναι μια από κείνες τις προσωπικότητες που και της λαϊκής ψυχής προσάναμμα έγιναν, και της μούσας έμπνευση, αλλά και της επιστήμης της Ιστορίας ενδιαφέρον αντικείμενο. Έχουν γραφεί σχετικά με αυτόν από ιστορικούς και ιστοριοδίφες πλήθος έργων, αλλά ποτέ δε θα μπορέσουμε να πούμε πως το θέμα έκλεισε για πάντα. Μάλιστα, αφού οι πηγές της νεότερης ιστορίας μας μένουν ακόμα, για ποικίλους λόγους, σχεδόν ανεκμετάλλευτες. Ιδιαίτερα, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε την Εταιρεία των Φιλικών και την Επανάσταση μπορεί να ιδωθεί κάτω από ένα καινούριο πρίσμα.
Την επικρατούσα άποψη για το ζήτημα δημιούργησε ο Γ. Κηπιάδης που, γράφοντας τα απομνημονεύματά του δεκαετίες μετά τα γεγονότα, απέδωσε στον Κυπριανό τη φλογερή επιθυμία να κηρύξει και στην Κύπρο επανάσταση σύμφωνα με τις συνεννοήσεις του με τους Φιλικούς, και δικαιολόγησε την τελική άρνησή του ισχυριζόμενος ότι συγκρατήθηκε από δικαιολογημένους φόβους και λογικούς υπολογισμούς. Στη συνέχεια θα αποπειραθούμε μια νέα ερμηνεία.
Όπως είναι γνωστό, ο Αρχιεπίσκοπος, εικοσιεπτάχρονος διάκος της Μονής Μαχαιρά, ταξίδεψε στις παραδουνάβιες Ηγεμονίες και έμεινε εκεί δεκαεννιά ολόκληρα χρόνια. Σκοπός του ταξιδιού του ήταν η εξασφάλιση οικονομικής βοήθειας από τις ακμάζουσες ελληνικές παροικίες των χωρών αυτών για το χειμαζόμενο μοναστήρι του, και, παρόλο που, όπως φαίνεται από τα ηγεμονικά χρυσόβουλα και σιγίλια που έφερε μαζί του, η αποστολή του υπήρξε επιτυχής, θα ήταν οπωσδήποτε παράλογο να υποθέσουμε ότι χρειάστηκε τόσο πολύ καιρό για να την φέρει σε πέρας. Πρέπει, αντίθετα, να παραδεχτούμε πως αυτά τα δεκαεννιά χρόνια τα χρησιμοποίησε για να διαπλάσει ακέραια το ρηξικέλευθο ηγέτη που, γυρίζοντας το 1802 στην πατρίδα, ήταν έτοιμος να αναλάβει το βαρύ του χρέος.




Ας τον παρακολουθήσουμε για λίγο στη διαμονή του εκεί. Μόλις φθάνει προκαλεί το ενδιαφέρον και τη στοργή του ηγεμόνα Μιχαήλ Σούτσου που φροντίζει για την άμεση εγγραφή του στην περίφημη τότε σχολή του Ιασίου. Έχοντας φωτισμένους δασκάλους ήλθε σε αμεσότερη επαφή με την Αλήθεια, μελετώντας παράλληλα και συνάμα τους ορθόδοξους Πατέρες και τους αρχαίους Κλασσικούς. Σύντομα, εξάλλου συνδέθηκε οργανικά με τη Χάρη, αφού χειροτονήθηκε πρεσβύτερος. Τόση, μάλιστα, ήταν η εμπιστοσύνη με την οποία τον περιέβαλε ο ηγεμόνας Σούτσος, ώστε το 1791 τον διόρισε εφημέριο του ηγεμονικού ναού.
Ο Κυπριανός έζησε μια ολόκληρη ζωή στο ιδιότυπο περιβάλλον των Ηγεμονιών. Η Μολδαβία και η Βλαχία ήταν σχετικά ανεξάρτητες επαρχίες του σουλτάνου, που τις διοικούσαν απεσταλμένοι του. Ολόκληρο το 18ο και στις αρχές του 19ου αιώνα οι ηγεμόνες ήσαν Φαναριώτες, ανήκαν, δηλαδή, στη διαλεκτή εκείνη τάξη των ρωμιών της Πόλης, που περιστοίχιζε στην αρχή τον Πατριάρχη και που σιγά σιγά οι ανάγκες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, οι πιέσεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων και οι δικές της ικανότητες και επιδιώξεις την έφεραν στα κορυφαία αξιώματα της Υψηλής Πύλης. Ότι περιέβαλλε τον Κυπριανό για δεκαεννιά χρόνια ήταν διαποτισμένο από τις φαναριώτικες αντιλήψεις και τα φαναριώτικα ιδανικά, και έμεινε έντονα τυπωμένο στη δική του σκέψη για πάντα. Κοντολογίς, ο Κυπριανός εξελίχτηκε σε Φαναριώτη κατά τη νοοτροπία και τα οράματα. Από την άλλη μεριά, η πολιτική κατάσταση στη Μολδοβλαχία, ευνοούσε τη διακίνηση φιλελεύθερων ιδεών. Ο Διαφωτισμός και τα επαναστατικά κηρύγματα από τη Γαλλία δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για να ωριμάσει και να μορφοποιηθεί σε κάθε ευαίσθητο δέκτη ο πόθος για την πολιτική ελευθερία.
Στις Ηγεμονίες πλάστηκε το όνειρο των Φαναριωτών· και το όνειρο του Κυπριανού. Η ιστορική έρευνα σήμερα τείνει να ανατρέπει την παλιά άποψη πως η τάξη των Φαναριωτών ήταν ένα κληρονομικό συνάφι εκμεταλλευτών, και πιστεύει, μάλλον, πως κατά το μεγαλύτερο μέρος επρόκειτο περί ιδεολόγων που πάνω από το ατομικό τους συμφέρον, που κι αυτό, αναμφίβολα, το επιδίωκαν με πείσμα, τοποθετούσαν ένα μεγάλο σκοπό: τη συστηματική υποκατάσταση στη διοίκηση της αυτοκρατορίας των ράθυμων μουσουλμάνων του διαρκώς κυβερνώντος μιλιέτ, από το δυναμικό ρωμαίικο στοιχείο, και τη συνακόλουθη σταδιακή συγκέντρωση ολάκερης της εξουσίας στα χέρια των ορθοδόξων του δεύτερου πολυάνθρωπου μιλιέτ, την τελική αναβίωση της οικουμενικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Αυτό ήταν το όνειρο των Φαναριωτών και του Κυπριανού που ενστερνίστηκε, ζώντας ανάμεσά τους, το πνεύμα τους. Και το ιδανικό τούτο το έθεσε σκοπό του στην κατοπινή δραστηριότητά του, όταν επέστρεψε στο νησί του.
Στα χρόνια που διετέλεσε Οικονόμος της Αρχιεπισκοπής Κύπρου και στα πρώτα χρόνια της δικής του αρχιεπισκοπίας οφείλουμε να υποθέσουμε ότι κατέβαλε όλες του τις δυνάμεις για την επιτυχία του σκοπού του. Απόδειξη, άλλωστε, αποτελεί η μαρτυρημένη συγκέντρωση της εξουσίας στο νησί στα χέρια του. Μέχρι την άφιξη του Κουτσιούκ-Μεχμέτ, του διοικητή που έστειλε η Πύλη όταν είχε αρχίσει ο αναβρασμός από τη δράση των Φιλικών σε πολλά σημεία της αυτοκρατορίας, επειδή ακριβώς αντιλήφθηκε πως η Κύπρος είχε περιέλθει απόλυτα διά του Αρχιεπισκόπου στα χέρια των Ρωμιών, και για λίγο καιρό ύστερα από αυτήν, ο Κυπριανός συγκέντρωνε, όπως μας διαβεβαιώνουν και πολλοί περιηγητές που γνώρισαν εκείνη την εποχή τον τοπικό μιλιέτ-πασιη – Εθνάρχη, στις πτυχές του ιερού ράσου του, κάθε ίχνος αρχής μέσα στον τόπο.
Ας επικεντρωθούμε, τώρα, στα τρία τελευταία χρόνια της ζωής και της δράσης του, στη σχέση του με την Εταιρεία των Φιλικών και στη στάση του απέναντι στην Επανάσταση. Ο Εθνάρχης είναι βέβαιο πως άκουσε για πρώτη φορά για τα σχέδια των Φιλικών το 1817. Ήταν φυσικό να επιδιώξουν οι Φιλικοί τη μύηση ενός τόσο σπουδαίου ανθρώπου, του ηγέτη «της νήσου εκείνης την οποίαν έχουν το προνόμιον οι Κύπριοι να διοικούν αυτοί σχεδόν τοσούτους χρόνους», όπως αναφέρεται στο «Σχέδιον γενικόν» της Εταιρείας. Πολλές πληροφορίες για τη συμμετοχή του δεν έχουμε, αλλά ξέρουμε πως η επαφή του με την Εταιρεία ήταν συνεχής, όπως και η συνεργασία του με τους Κύπριους εταίρους. Το 1819 ξέρουμε πως συναντήθηκε με το Μετσοβίτη φιλικό Ίπατρο στον οποίο υποσχέθηκε οικονομική ενίσχυση. Αδιάψευστη βεβαίωση του γεγονότος είναι όσα γράφονται στο ιε΄ άρθρο του «Σχεδίου γενικού» και στην ευχαριστήρια επιστολή του Υψηλάντη προς τον Αρχιεπίσκοπο για την οικονομική συμβολή του στην «ίδρυσιν του σχολείου της Πελοποννήσου», δηλαδή, αποκωδικοποιημένο, στην προώθηση των στόχων της Εταιρείας.
Πέρα, όμως, από αυτή την έμμεση υποστήριξη, ο Κυπριανός δεν έδωσε καμιά υπόσχεση και δεν έκαμε καμιά ενέργεια για να προετοιμάσει επανάσταση στην Κύπρο, ιδίως όταν πια πληροφορήθηκε την άρνηση του Καποδίστρια να αναλάβει την ηγεσία, και αντιλήφθηκε την κατεύθυνση που οι πιο ενθουσιώδεις έδιναν στην πορεία της Εταιρείας. Αρνήθηκε επίμονα, παρά τη συνεχή πίεση εκ μέρους της Εταιρείας και μέσω του Λευκωσιάτη φιλικού Μ. Γλυκύ, να προβεί σε οποιαδήποτε επαναστατική εκδήλωση. Και όταν, ακόμα, την τελευταία στιγμή, αφού ο Μωριάς είχε ξεσηκωθεί και οι γύρω του τον γέμιζαν με υποσχέσεις υποστήριξης, η Εταιρεία αποπειράθηκε να ασκήσει εκβιασμό των πραγμάτων με τη σύγχρονη άφιξη του αρχιμανδρίτη Θησέα στη Λάρνακα και του Κανάρη με στολίσκο στη Λάπηθο, ο Κυπριανός έμεινε αμετάπειστος. Θα ήταν πλήγμα για το ρωμαλέο ηγέτη να εκλάβουμε την άρνησή του για συμμετοχή, την ώρα που όλα είχαν πάρει φωτιά, σε αναμέτρηση δυνάμεων και υπολογισμούς δυνατοτήτων. Κανείς, βέβαια, δεν αμφισβητεί πως τα δεδομένα για ένα απόλεμο νησί, τόσο απομονωμένο, χωρίς ναυτική παράδοση, άμεσα προσβλητό από τα κέντρα δυνάμεως του αντιπάλου δε θα ήταν καθόλου ενθαρρυντικά. Κανείς, πάλι, δε θα έλεγε πως ο Κυπριανός στεκόταν αδιάφορος μπρος σε όλα αυτά. Αντίθετα, αυτά ήταν η πρακτική πλευρά που μαζί με την ιδεολογική φαναριώτικη τοποθέτησή του διαμόρφωσαν τα σχέδια και τη στάση του. Όμως, δεν ήταν η κινητήρια σκέψη του. Δεν ήταν στο χαρακτήρα του φιλελεύθερου και ενθουσιώδη Εθνάρχη μια τέτοια συμπεριφορά διστακτικού ουραγού.
Ο Κυπριανός ήταν ηγέτης, και είχε τους δικούς του οραματισμούς. Οι περιστάσεις των καιρών δεν ήταν αρκετές να τον κάμουν να αρνηθεί ό,τι με τόση μαστοριά και υπομονή είχε κτίσει και στεριώσει με αγωνία τόσου χρόνου. Ποθούσε την ελευθερία, την ανάσταση του Γένους, όσο τουλάχιστον και θερμόαιμοι καπεταναίοι, μα είχε χαράξει το δρόμο του για να την κερδίσει και δεν έκρινε απαραίτητο να τον μεταβάλει. Πρόσφερε βοήθεια· παρά τις προσπάθειες του οθωμανού κυβερνήτη δεν αποκήρυξε την Επανάσταση. Συμπεριφέρθηκε υπερήφανα, με απόλυτη συμπάθεια στα αδέρφια του που πήραν τα όπλα. Μα σαν υπεύθυνος ηγέτης της πατρίδας του διαφωνούσε μαζί τους. Διαφορετικά οραματιζόταν την απόκτηση της ελευθερίας του νησιού του. Δεν έπραξε τίποτε ξένο προς την υψηλόφρονη ψυχή του· ακολούθησε, όμως, το δρόμο που είχε από χρόνια χαράξει.
Ο Κυπριανός προχωρούσε μεθοδικά για την απελευθέρωση της Κύπρου και του Γένους. Με τις μεθόδους που διδάχτηκε και τα παραδείγματα που πήρε στις Ηγεμονίες να εργάζεται διπλωματικά και να ενεργεί για την εξασφάλιση απώτερων στόχων, αγωνίστηκε, τα χρόνια της εθναρχίας του, να καταστεί ένας ημιανεξάρτητος ηγεμόνας μέσα στα πλαίσια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, και τα κατάφερε. Προετοίμασε πλήρως το έδαφος που του χρειαζόταν και σκόπευε να εξαλείψει και τα τελευταία υπολείμματα της οθωμανικής κυριαρχίας. Χαρακτηριστικό είναι το κείμενο του φιρμανιού της Πύλης με το οποίο διατασσόταν ο αφοπλισμός των Κυπρίων, όπως έγινε και σε όλη την επικράτεια. Ο τόνος του είναι σχεδόν απολογητικός· φαίνεται σαν να ζητά επιείκεια από τους ειρηνικούς και φιλήσυχους κυπριώτες υπηκόους για την αναστάτωση που τους φέρνει χωρίς σοβαρό λόγο. Αυτή η επιφανειακή ηρεμία δεν ήταν παρά έργο του Εθνάρχη που στο βάθος υπέσκαπτε, μαζί με του ομόφρονές του Φαναριώτες τα θεμέλια της Υψηλής Πύλης.
Ήρθαν, όμως, τα γεγονότα να τον προλάβουν. Ο αναβρασμός στη Ρούμελη κάνει το σουλτάνο καχύποπτο και αυστηρό. Ο νέος διοικητής της Κύπρου, το θεριό, είναι κομιστής των σκληρών μέτρων. Και όταν αντήχησε η πολεμική ιαχή, η θύελλα ξέσπασε και στο νησί, και τη φοβερή ημέρα του Ιουλίου η αγχόνη της πλατείας του σεραγιού έθεσε τέρμα στα όνειρα του Εθνάρχη, άνοιξε λεωφόρους θυσίας καινούριες, και μετέθεσε το μεγάλο οραματιστή από τη στρατευμένη στη θριαμβεύουσα Εκκλησία, όπου αιώνια θα τελεί, ως Επίσκοπος που είναι, τη λογική Λατρεία πρεσβεύοντας στο Δεσπότη Χριστό υπέρ του έκτοτε αγωνιζομένου λαού του.

Ποιος μπορεί να αποφανθεί αν η στάση του Κυπριανού απέναντι στην Επανάσταση ήταν ορθή ή λαθεμένη; Για ένα μονάχα μπορούμε να είμαστε σίγουροι· πως γνώριζε τι ήθελε, πίστευε σ’ αυτό, και τόλμησε να το προωθήσει. Επάνω στην προσπάθεια θυσιάστηκε χάριν του λαού.

Πέμπτη 3 Ιανουαρίου 2008

ΕΥΡΩ




Γιορτάζουμε την εξαφάνιση ενός ακόμα υπολείμματος της αποικιοκρατίας από την Κύπρο με την προσδοκία να αποσυρθεί σύντομα και το τελευταίο: οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου.


Η εισαγωγή του ΕΥΡΩ αποτελεί κυρίως πολιτική κατάκτηση και διαδικασία απελευθερωτική, γιαυτό για τον κάθε πολίτη της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι, όπως και για τη μικρή Αναστασία Ζεβεδαίου που βραβεύτηκε για τη ζωγραφιά που δημοσιεύω, αιτία χαράς.
Η ζωγραφιά παριστάνει την κυπριακή οικογένεια να κόβει τη βασιλόπιττα του 2008 και να βρίσκει το φλουρί-ΕΥΡΩ.

Πέμπτη 22 Νοεμβρίου 2007

Πρόσφυγες και λύση



Συνέντευξη

ΟΙ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
της Sabina Lichtensteiger

1. Γιατί, πιστεύετε, είναι για τους ανθρώπους τόσο σημαντικό να βρουν τις ρίζες τους στον τόπο που γεννήθηκαν και στο πατρικό τους σπίτι;

2. Συνεπώς, ποια σημασία είχε για τους ανθρώπους της Κύπρου η απώλεια των σπιτιών τους το 1974;

3. Ποιοι τρόποι υπάρχουν να επανορθωθεί αυτό το κακό που έγινε;

3Α. Και όσο αφορά τη Δικαιοσύνη;

4. Ποιες διαδικασίες χρειάζονται, ώστε να γίνει η συμφιλίωση πραγματικότητα;

5. Τι πρέπει να γίνει για να δημιουργηθεί εμπιστοσύνη μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων;

6. Ποιες διαδικασίες θα οδηγούσαν τους Ελληνοκύπριους και τους Τουρκοκύπριους σε ειρήνη, χωρίς να υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθούν προβλήματα στο μέλλον;

6Α. Και όσο αφορά το προσωπικό συναισθηματικό επίπεδο;

7. Στην Κύπρο ζουν και κάποιες μειονότητες (Μαρωνίτες, Αρμένιοι, Πόντιοι, έποικοι και Ασιάτες). Μήπως θα μπορούσαν να συνεισφέρουν και αυτοί στη διαδικασία της ειρήνης;

8. Ποιο ρόλο βλέπετε να διαδραματίζει η Εκκλησία σε αυτή τη διαδικασία ειρήνης;

9. Μήπως γνωρίζετε εκπροσώπους της ισλαμικής θρησκείας (και εννοώ κληρικούς, αν μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτή τη λέξη) που συμμερίζονται τις απόψεις σας και είναι ενεργοί στα θέματα της συμφιλίωσης και της ειρήνης;


10. Για σας προσωπικά τι είναι το πιο σημαντικό, και υπάρχει κάτι που ίσως θα θέλατε να κάμετε ακόμα για αυτή τη διαδικασία;


ΟΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Ο άνθρωπος δεν είναι μια μονάδα ξεκομμένη, ένα νησί καταμεσίς στο πέλαγο. Ο άνθρωπος, κυρίως είναι σχέση, είναι κοινωνία.
Συνεπώς, δεν μπορεί να υπάρξει παρά μόνο ως συνέχεια, ως παράδοση. Στα ελληνικά η έννοια του ρήματος παραδίδω προϋποθέτει τουλάχιστον δυο πρόσωπα, αλλά και ένα περιβάλλον, μια ατμόσφαιρα όπου μπορεί να πραγματοποιηθεί αποτελεσματικά αυτή η κληρονόμηση. Και ιδανικό περιβάλλον είναι ο τόπος. Έξω, ας πούμε, από το Ριζοκάρπασο δεν επιτυγχάνεται η ακέραιη κληροδότηση του πολιτισμικού αγαθού που παράχθηκε για αιώνες σ’ αυτό τον τόπο, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι που απομακρύνονται να αισθάνονται τραυματισμένοι και λειψοί. Το πατρικό μας σπίτι ενδεχομένως είναι μια οικονομική αξία· είναι, πολύ περισσότερο, όμως, μια ανεκτίμητη πολιτισμική αξία γιατί είναι το περιβάλλον όπου συντελείται η παράδοση των πιο ιερών θησαυρών.

2. Έχασαν την πολιτισμική συνέχεια του τόπου. Παραμένουν ανεπανόρθωτα τραυματισμένοι και ανεπαρκείς. Αισθάνονται αλλοτριωμένοι, αποξενωμένοι από τα κανάλια μετάδοσης των πιο ουσιαστικών συστατικών της ζωής τους. Πιο συγκεκριμένα, των θεμελίων του ήθους τους, δηλαδή των αρχών διαμόρφωσης της διαρκούς συμπεριφοράς τους, και των αφετηριών των εθίμων τους, δηλαδή των αφορμών έκφρασης των ευκαιριακών εκδηλώσεων του συναισθηματικού κόσμου τους.

3. Μόνο ένας. Η αυτόβουλη-ελεύθερη επιστροφή. Επιστροφή δε σημαίνει υποχρεωτικά εγκατάσταση. Πολλοί άνθρωποι φεύγουν με δική τους απόφαση από το πατρικό τους σπίτι και δημιουργούν το νοικοκυριό τους αλλού. Εκείνο που έχει σημασία είναι η διατήρηση της δυνατότητας να επιστρέψει κανείς εκεί όπου ανήκει.

3Α. Εφόσον κατοχυρωθεί το δικαίωμα της ελεύθερης επιστροφής για όλους, είναι δυνατό να υπάρξουν χίλιες δυο διευθετήσεις, ώστε να μη δημιουργηθούν νέες αδικίες και καινούριοι ξεριζωμοί. Η Δικαιοσύνη θα κριθεί στο μέτρο της ικανότητας της πολιτικής να ρυθμίσει έτσι τα πράγματα, ώστε η δικαίωση των παλαιών θυμάτων να μην προκαλέσει νέες, ανεπιθύμητες παρενέργειες. Πάνω από 230.000 πολίτες της Κύπρου, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, υποχρεώθηκαν με τα γεγονότα του 1964 και του 1974 να μετακινηθούν από τις εστίες τους, και έκτοτε παραμένουν διά της βίας μακριά τους. Η Δικαιοσύνη, λοιπόν, έχει μόνο μια όψη. Κανένας από αυτούς να μην αναγκαστεί να αποξενωθεί διαπαντός από τον τόπο του.

4. Πρώτα πρώτα, ελεύθερη και ανεμπόδιστη επικοινωνία. Κατάργηση κάθε είδους φραγμού που κρατά τους ανθρώπους απομακρυσμένους. Ύστερα, κοινές δραστηριότητες οικονομικού και πολιτιστικού περιεχομένου με στόχο την εξοικείωση, την αλληλοκατανόηση και την ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης. Προαπαιτούμενο, εντούτοις, είναι η βαθύτερη καλλιέργεια πνεύματος συγχώρεσης για τα ολέθρια σφάλματα του παρελθόντος, για τις καταστροφικές επιλογές, κυρίως των ηγεσιών, και των δυο κοινοτήτων στη διάρκεια του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, στις οποίες οδηγήθηκαν και από τρίτους (αποικιοκράτες και ιμπεριαλιστές) που απέβλεπαν στα δικά τους συμφέροντα.

5. Στο επίπεδο των ηγεσιών, αλλαγή πλεύσης, αλλαγή πολιτικών στόχων και σχεδιασμών. Στο επίπεδο του λαού, πρωταρχικά πίεση προς τις ηγεσίες, και παράλληλα αξιοποίηση κάθε ευκαιρίας για επικοινωνία και κοινές δραστηριότητες. Στο τελευταίο μπορούν να διαδραματίσουν σπουδαίο ρόλο και διεθνείς μη κυβερνητικοί οργανισμοί προαγωγής της ειρήνης με πρωτοβουλίες και χρηματοδοτήσεις.

6. Μια πρόταση λύσης του πολιτικού προβλήματος (καλά μελετημένη και ακριβοδίκαια ζυγισμένη, ώστε να προωθεί το μακροπρόθεσμο συμφέρον ολόκληρου του κυπριακού λαού και όχι μόνο τα στρατηγικά συμφέροντα των ξένων) που θα εγκαθιστούσε ένα βιώσιμο σύστημα διακυβέρνησης στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια τέτοια πρόταση θα γίνει αποδεκτή από όλους αν εγγυάται την ασφάλεια, δηλαδή το αγαθό που στερήθηκαν όλοι οι κύπριοι πολίτες τις τελευταίες δεκαετίες, και τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κάθε προσώπου που νόμιμα θα διαμένει στην Κύπρο.

6Α. Είπαμε· καλλιέργεια πνεύματος συγχώρεσης. Πρέπει να χωρέσουμε σ’ αυτό το νησί όλοι όσοι το έχουμε δικό μας, και μάλιστα μαζί. Τα εγκλήματα που διεπράχθησαν στο παρελθόν άνοιξαν χάσματα ανάμεσα στους ανθρώπους, αλλά τίποτε δεν είναι πιο δυνατό από τη θέληση για συγ-χώρεση. Δε χρειάζεται να ξεχάσουμε, πράγμα, άλλωστε, αδύνατο. Χρειάζεται να υπερβούμε τις πικρίες και τις ενοχές, και στη θέση τους να στήσουμε γέφυρες· να ξεπεράσουμε τις μνήμες που μας πονάνε και να κοιτάξουμε το μέλλον με θετικές προσδοκίες. Είναι ζήτημα απόφασης. Η πολιτισμική συγγένεια όλων των νόμιμων κατοίκων της Κύπρου που σφυρηλατήθηκε τον παλιό καιρό μπορεί να ξαναβγεί στην επιφάνεια.

7. Βέβαια, αλλά ο ρόλος τους είναι ανάλογος του ποσοστού τους στο σύνολο του νόμιμου πληθυσμού. Άλλωστε, οι αναγνωρισμένες μειονότητες (Αρμένιοι, Μαρωνίτες και Λατίνοι) έχουν από το 1960 ταυτίσει την πολιτική τους ταυτότητα με τους Ελληνοκύπριους. Αναφορικά με τους «έποικους» πρέπει να λεχθεί ότι αποτελούν σοβαρό μέρος του προβλήματος, και, συνεπώς, δεν είναι ούτε εύκολο ούτε εφικτό να αποτελέσουν θετικό παράγοντα στη διαδικασία της ειρήνης.

8. Δυστυχώς, η διοίκηση της κυπριακής Εκκλησίας και στο παρελθόν και σήμερα δε διεδραμάτισε τον αναμενόμενο θετικό ρόλο. Πολλές φορές ηγέτες της εξάπτουν το φανατισμό. Όμως, τα τελευταία χρόνια, φωτισμένοι κληρικοί πήραν πρωτοβουλίες που ανατρέπουν την ως πρόσφατα κατάσταση. Ήδη, για παράδειγμα, και οι μουσουμάνοι του κατεχόμενου βορρά αναγνωρίζουν στο πρόσωπο του Μητροπολίτη Μόρφου έναν ειλικρινή φίλο. Αν, λοιπόν, η Εκκλησία κατορθώσει να αρθρώσει λόγο καταλλαγής και φιλαλληλίας, που άλλωστε είναι ο ζωτικός της λόγος, θα πρωταγωνιστήσει στην υπέρβαση της καχυποψίας λόγω διαφορετικότητας, και στη δημιουργία συνθηκών πραγματικής και αδιασάλευτης ειρήνης για όλους.

9. Οι κληρικοί του Ισλάμ στην Κύπρο σήμερα είναι στη μέγιστη πλειοψηφία τους ξένοι. Οι μουσουλμάνοι της Κύπρου δεν υπήρξαν ποτέ φανατικοί ή ιδιαίτερα προσηλωμένοι στις θρησκευτικές επιταγές του Ισλάμ. Πάρα πολύ λίγοι γίνονται κληρικοί, με αποτέλεσμα οι θρησκευτικές ανάγκες να απαιτούν εισαγωγή Τούρκων ιερωμένων οι οποίοι, ως επί το πλείστον, παραμένουν αποξενωμένοι από τον κόσμο που τους περιβάλλει. Ο ρόλος τους είναι ουσιαστικά υποβαθμισμένος. Προσπάθειές μας τα τελευταία χρόνια να βρούμε συνομιλητές ανάμεσά τους δεν απέδωσαν. Αντίθετα, μας υποδείχθηκε ευγενικά ότι ουδένα εκπροσωπούν. Τώρα, αν βγούμε από το στενό κυπριακό χώρο, υπάρχουν πράγματι φωτισμένοι εκπρόσωποι του Ισλάμ που θα μπορούσαν, ενδεχομένως, να συμβάλουν στην αλληλοκατανόηση και την αμοιβαία αποδοχή. Πριν λίγο καιρό, για παράδειγμα, βρέθηκε στην Κύπρο ο μουφτής της Ρόδου, και δεν πέρασε απαρατήρητη η παρουσία του.

10. Αισθάνομαι ότι ως άνθρωπος, ως εκπαιδευτικός και ως κληρικός οφείλω να εκμεταλλεύομαι, αλλά και να δημιουργώ ευκαιρίες, ώστε χριστιανοί και μουσουλμάνοι του νησιού μας να εξασφαλίσουν ένα μέλλον ειρήνης και ολόπλευρης ανάπτυξης. Το πιο σημαντικό είναι να διαμορφώσουμε, ιδιαίτερα στους νέους, ένα πλέγμα αξιών που θα εδράζεται στις πανανθρώπινες εκδηλώσεις της Αγάπης.

Τρίτη 30 Οκτωβρίου 2007

Η σημαία και τα παρεπόμενα



Κράτος υπάρχει όταν ένα κοινωνικό σύνολο οργανώνεται σε λαό, και ελέγχει αποτελεσματικά, σύμφωνα με την εκάστοτε βούλησή του, δηλαδή ασκεί εξουσία πάνω σε συγκεκριμένο έδαφος.
Το κοινωνικό σύνολο δεν είναι απαραίτητο να απαρτίζεται από άτομα της ίδιας εθνότητας, φυλής ή θρησκείας είναι, όμως αναγκαίο για την επιβίωση του κράτους τα άτομα που αποτελούν το λαό να έχουν κοινές επιδιώξεις. Κοινό ιστορικό παρελθόν δεν είναι υποχρεωτική προϋπόθεση για τον καταρτισμό λαού· κοινό όραμα για το μέλλον είναι. Το κοινό όραμα συσπειρώνει τα άτομα και τους προσφέρει την προοπτική χάριν της οποίας προθυμούνται να παραβλέψουν υπάρχουσες ανομοιότητες ή και παλιές εχθρότητες και να προχωρήσουν με εμπιστοσύνη στο μέλλον. Αυτή την απόφαση εκφράζουν, αυτό το όραμα αισθητοποιούν τα σύμβολα του κράτους, το έμβλημα, ο ύμνος και η σημαία.
Η Κύπρος έγινε κράτος εξανάγκης για να αποφευχθεί η διχοτόμηση και διπλή ένωση, συμβιβάστηκαν τα ξεχωριστά όνειρα των εθνικά-θρησκευτικά ομαδοποιημένων κατοίκων της σε μια λύση που γεννούσε ένα κράτος χωρίς την ύπαρξη ή χωρίς να ληφθεί πρόνοια για τη δημιουργία κοινού οράματος. Φυσικά, και τα σύμβολα αυτού του κράτους ήσαν εξαρχής κενά περιεχομένου, αφού δεν εξέφραζαν υπαρκτά οράματα. Αντίθετα, η διατήρηση στη ζωή των ξεχωριστών ονείρων των πολιτών της Κυπριακής Δημοκρατίας, ονείρων που απέβλεπαν ουσιαστικά στη διάλυσή της, αποστασιοποιούσε συναισθηματικά τους Κυπρίους από τα σύμβολα· ακόμη περισσότερο, τους φόρτιζε με αρνητικά προς τα σύμβολα αισθήματα, μια που αυτά αισθητοποιούσαν την αποτυχία πραγμάτωσης των ονείρων τους. Έτσι, ήταν επόμενο στην καρδιά, αλλά και στις εκδηλώσεις του κυπριακού λαού να κυριαρχούν, αντί των συμβόλων του κράτους του, τα σύμβολα των εθνικών ονείρων των πολιτών, τα σύμβολα των κρατών με τους λαούς των οποίων οι Κύπριοι αισθάνονται εθνική εγγύτητα και συγγένεια. Η κατάσταση δεν έχει διαφοροποιηθεί θεμελιακά μετά το '74, παρότι η παρουσία της κυπριακής σημαίας έχει επιβληθεί σαν ...φάρμακο και έχει επίσης, εντελώς πρόσφατα, ανακομισθεί σε χρήση και το έμβλημα της Δημοκρατίας· ύμνος, εύλογα, ποτέ δεν αποκτήθηκε. Συνεχίζει, πάντως, κάθε Κύπριος να "υπηρετεί υπό δύο σημαίας", και στο μέτρο που συνειδητοποιεί το άτοπο, να προσπαθεί να το δικαιολογήσει. (Πολύ ενδιαφέρουσες είναι οι διάφορες εκδοχές που ακούγονται από τους διευθυντές των σχολείων κάθε 26 του Οκτώβρη, κατά την τελετή παράδοσης των σημαιών στους σημαιοφόρους μαθητές.)
Τούτων ούτως εχόντων, αφύσικο είναι που πέρασαν 36/22 χρόνια για να βγει στο προσκήνιο το πρόβλημα της σημαίας. Και είναι ενδεικτικό -και παρήγορο- ότι βγήκε στο Πανεπιστήμιο, το χώρο των ουσιαστικών ζυμώσεων της κοινωνίας, τον πιο καθαρό καθρέφτη των κοινωνικών συγκρούσεων και οσμώσεων.
Είμαστε, λοιπόν, υποχρεωμένοι τώρα πια να πάρουμε θέση, επίσημα και ξεκάθαρα. Στην αρχή η
Σύγκλητος, τα Κόμματα, η Κυβέρνηση προσπάθησαν να αποφύγουν το ποτήριο ρίχνοντας ο ένας στον άλλο το καυτό μπαλάκι. Ποιος να πει την πικρή αλήθεια; Ποιος να πει σ' αυτούς τους νέους που υπηρέτησαν, ως μαθητές και στρατιώτες "υπό δύο σημαίας" πως δεν πάει άλλο; Ευτυχώς, και προς τιμή του, ανέλαβε ο Γενικός Εισαγγελέας να αρθρώσει λόγο στο ειδικό ζήτημα. Παραμένει το ευρύτερο. Μήπως είναι ευκαιρία να ξεκαθαρίσουμε με την υπόθεση των δύο σημαιών; Το κατ' εμέ θα αποπειραθώ να αναζητήσω σταθερές και να προβώ σε προτάσεις.
ΣΤΑΘΕΡΗ 1η. Υπό τας συνθήκας, η προβολή της κυπριακής σημαίας ως συμβόλου της κρατικής οντότητας της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι εντελώς απαραίτητη. Η ακριβής εφαρμογή του Συντάγματος αναφορικά με το ζήτημα αυτό είναι αναγκαιότητα αδιαμφισβήτητη, και η σχετική διάταξη δεν επιδέχεται ούτε "αθέλητες", ούτε ηθελημένες παρερμηνείες. Στις έδρες των υπηρεσιών του κράτους υψώνεται το κρατικό σύμβολο και μόνο αυτό. Ανεξάρτητα από αισθήματα και όνειρα.
ΣΤΑΘΕΡΗ 2η. Η ελληνική σημαία είναι σύμβολο του κράτους της Ελληνικής Δημοκρατίας (ηλικίας μικρότερης των δύο αιώνων), γνωστό ως τέτοιο ανά το παγκόσμιο. Το Γένος των Ελλήνων (ηλικίας σαράντα αιώνων), σκορπισμένο σήμερα σε δεκάδες κρατών ανά την υφήλιο, έχει κάθε δικαίωμα να την τιμά και υποχρέωση να την σέβεται επειδή συμβολίζει το κράτος εκείνο που ο λαός του είναι σχεδόν στο σύνολό του ελληνικής εθνικότητας. Σε κάθε, όμως, περίπτωση το σύμβολο αυτό αναφέρεται αποκλειστικά στο συγκεκριμένο ελληνικό κράτος. Βέβαια, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι παράλληλα συμβολίζει και το ελληνικό έθνος με τον τρόπο που για τους κομμουνιστές όλου του κόσμου η σημαία της πρώην Σοβιετικής Ένωσης αποτελούσε -και αποτελεί- σύμβολο της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Όμως, εμφιλοχωρεί παρεξήγηση (που στην περίπτωση της Κύπρου θα πρέπει πάση θυσία να αποφεύγεται) σ' αυτού του είδους τη χρήση. Ποιος εξηγεί, λόγου χάριν, στον απλό παρατηρητή ότι η σοβιετική σημαία που κυματίζει μαζί με την ελληνική στα αθηναϊκά γραφεία του Κ.Κ.Ε. δεν συμβολίζει το κράτος της Σοβιετικής 'Ένωσης, αλλά το σύστημα που επικρατούσε σ' αυτή τη χώρα; Ποιος εξηγεί στον ευρωπαίο που φτάνει στο οδόφραγμα της οδού Λήδρας ότι η γνωστή του σημαία του ελληνικού κράτους που κυματίζει εκεί δε συμβολίζει τη στρατιωτική παρουσία της Ελλάδας, όπως η τουρκική δηλώνει την κατοχική παρουσία της Τουρκίας, αλλά την ελληνική εθνικότητα των εθνοφρουρών; Και ποιος δικαιολογεί την παρουσία της σημαίας του ελληνικού κράτους στο Δημαρχείο της Λεμεσού, όταν είναι δεδομένο πως η αιχμή των απαιτήσεων των ελληνοκυπρίων συνομιλητών στις διακοινοτικές διαπραγματεύσεις ήσαν κάποτε οι ενιαίοι-μη κοινοτικοί δήμοι;
ΣΤΑΘΕΡΗ 3η. Οι Βρεττανοί αποικιοκράτες εγκαταλείποντας την Κύπρο φρόντισαν, για ευνόητους λόγους, να αφήσουν πίσω τους διαιρετικούς θεσμούς ικανούς να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις ανάκλησής τους ως διαμεσολαβητών (όπερ και εγένετο). Η κύρια συνισταμένη των διαιρετικών ρυθμίσεων βρίσκεται, δεν μπορούσε να γίνει κι αλλιώς, στην έξαρση της εθνικής και θρησκευτικής διαφορότητας των κατοίκων της Κύπρου. Είναι πλήθος τα συμπτώματα· ανάμεσά τους και η πρόνοια που επιτρέπει τη χρήση των κρατικών σημαιών Ελλάδας και Τουρκίας από τα μέλη των δυο κύριων κοινοτήτων. (Στριμωγμένοι οι Μαρωνίτες αναρτούν τη σημαία του Λιβάνου!). Η χρήση των σημαιών ενός κράτους από άλλο λογικά απαγορεύεται. Στην περίπτωση του κυπριακού κράτους ο σφετερισμός προβλέπεται από το Σύνταγμα!
ΣΤΑΘΕΡΗ 4η. Οι Έλληνες της Κύπρου χρειάζονται σήμερα, περισσότερο ίσως από οποτεδήποτε στο παρελθόν, ενίσχυση των ερεισμάτων πάνω στα οποία στηρίζεται ο αγώνας για επιβίωση σ' αυτή τη μικρή-πικρή πατρίδα. Σημαντικότατο έρεισμα είναι η ελληνικότητα, δηλαδή η ελληνική παιδεία, η ελληνική γλώσσα, η ελληνική παράδοση, ο ελληνικός πολιτισμός, το ελληνικό ήθος, η ελληνική, συνελόντ' ειπείν, συνείδηση. Συνεπώς, οφείλει αυτή να καλλιεργείται και να καρποφορεί. Όχι σε αντιπαράθεση (άσκοπη, άλλωστε, ή και ολέθρια παντού πάνω στη Γη), όπως την προώθησαν οι διαιρετικοί θεσμοί, αλλά σε αλληλοπεριχώρηση και άμιλλα με την αντίστοιχη συνείδηση των ετεροεθνών συμπολιτών για να διασφαλιστεί τόσο η διατήρηση του χαρακτήρα των Ελλήνων της Κύπρου, όσο και η ειρηνική συνύπαρξη όλων των Κυπρίων. Απαραίτητη, εντούτοις, διάκριση οφείλει να γίνεται ανάμεσα στην καλλιέργεια των ελληνικών χαρακτηριστικών και στην προβολή, μέσα από τα σύμβολά του, του ελληνικού κράτους. Οι Έλληνες ανέκαθεν υπάρχουν, δημιουργούν και διαπρέπουν ανεξάρτητα, πολλές φορές εις πείσμα της λειτουργίας ελληνικού κράτους. Άλλωστε, πού βρίσκεται το αρνητικό στη λειτουργία περισσοτέρων του ενός ελληνικών, ή, έστω, ελληνοκρατούμενων κρατών; Τα πράγματα είναι απλά: στην Κύπρο ζουν και συνεχίζουν να ευδοκιμούν πάνω από μισό εκατομμύριο Έλληνες που προάγουν, και το ίδιο θα πράττουν και στο μέλλον, την ελληνική τους συνείδηση, χωρίς κατανάγκην να αποτελούν εξάρτημα, προσάρτημα ή παράρτημα του ελληνικού κράτους.
Αν αυτές οι τέσσερις σταθερές πρέπει να καθοδηγήσουν την αναζήτηση μιας μόνιμης λύσης του ζητήματος της σημαίας, ίσως μπορούμε να καταλήξουμε στα εξής:
α) Η πολιτική της Κυβέρνησης για προβολή των συμβόλων της Κυπριακής Δημοκρατίας (ιδέ τη διαμόρφωση της αίθουσας συνεντεύξεων του Κυβερνητικού Εκπροσώπου, ιδέ την ανάρτηση του εμβλήματος του κράτους σε επίσημους χώρους κ.τ.ό.) να διευρυνθεί με τόλμη, έτσι που κάθε υποστατικό που στεγάζει κρατική υπηρεσία να υψώνει τη σημαία της Δημοκρατίας (καθαρή, ακέραια και ανεξίτηλη, παρακαλώ) και μόνο αυτήν.
β) Στους χώρους/εκδηλώσεις που συντρέχουν λόγοι τόνωσης ή προβολής της ελληνικής συνείδησης (στρατιωτικές εγκαταστάσεις, σχολεία) να υψώνεται παράλληλα σημαία που χωρίς να συμβολίζει την Ελληνική Δημοκρατία θα στρέφει το νου και την καρδιά προς τα στοιχεία που συνθέτουν τον ελληνικό χαρακτήρα. Ως τέτοια θα ήταν ίσως κατάλληλη η παλιά λεγόμενη σημαία της ξηράς, που έπαυσε να χρησιμοποιείται από το ελληνικό κράτος εδώ και πολλά χρόνια, με το λευκό σταυρό σε γαλάζιο βάθος. Αυτή η σημαία, ενώ σε τίποτε δε θα υστερεί από την άποψη του συμβολισμού των εθνικών ελληνικών χαρακτηριστικών, θα αποκλείει την παρεξήγηση που δημιουργεί η χρήση του συμβόλου ενός άλλου κράτους.
Δε θεωρώ πως τα πολιτικά προβλήματα με βαθιές ρίζες λύονται με μαγικές συνταγές. Νομίζω, όμως, ότι η δρομολόγηση ρηξικέλευθων λύσεων δημιουργεί δυναμική που επιταχύνει τις εκσυγχρονιστικές εξελίξεις. Γιαυτό χρειάζονται γενναίες αποφάσεις που, παραβλέποντας το όποιο πολιτικό κόστος, θεμελιώνουν νέες, τελεσφόρες πορείες.

Τετάρτη 26 Σεπτεμβρίου 2007

Βυζαντινή ναοδομία και ζωγραφική της Κύπρου


Η Κύπρος χαρακτηρίστηκε διαχρονικό μουσείο της χριστιανικής μεσαιωνικής τέχνης της Ανατολής, και τούτο δεν αποτελεί υπερβολή. Σ’ ολόκληρη τη διάρκεια της εξέλιξης του βυζαντινού πολιτισμού, το νησί μας μετείχε ενεργά σε κάθε τομέα της πνευματικής δημιουργίας, ως τμήμα εκλεκτό της Ρωμιοσύνης, ανεξάρτητα, μάλιστα, από τις πολιτικές του περιπέτειες. Όμως, όπως μαρτυρούν τα μνημεία που σώζονται σε κάθε γωνιά της γης μας, στην αρχιτεκτονική και τη ζωγραφική παρήχθησαν ανεπανάληπτα έργα.
Η βυζαντινή αρχιτεκτονική έφτασε σ’ εμάς κυρίως ως ναοδομία, ενώ η ζωγραφική ως ιστόρηση των ναών. Το κτίσιμο εκκλησιών ήταν αδιάκοπο από τα πρώιμα χριστιανικά χρόνια, οπότε κτίστηκαν βασιλικές, ίσαμε τη μεταβυζαντινή εποχή, οπόταν η ανάγκη επέβαλε τα απλά ξυλόστεγα κτίσματα, με ενδιάμεσες φάσεις που καλύπτουν οι διάφοροι τύποι τρουλαίων ναών. Την ιστόρηση αναλάμβαναν συνήθως ανώνυμοι καλλιτέχνες που πίστευαν ότι ενεργούσαν ως εντολοδόχοι του Αγίου Πνεύματος, προκειμένου μέσω της εικονογραφίας να εκφραστούν τα δόγματα και οι κανονικές θέσεις της Εκκλησίας. Για την Ορθοδοξία η εικονογραφία είναι θεολογία διατυπωμένη με σχήματα και χρώματα, και αποτελεί αναφαίρετο στοιχείο της λατρείας, ως φανέρωση της θείας δόξας και πρόγευση της Βασιλείας των Ουρανών. Αυτή η αντίληψη, όμως, δεν επιβλήθηκε χωρίς αντιδράσεις· μολονότι εξαρχής, στις κατακόμβες, παραστάθηκε ο Χριστός βάσει των ελληνορωμαϊκών καλλιτεχνικών και συμβολικών προτύπων, και παρότι ίσαμε τον 8ο αιώνα είχε ήδη καθιερωθεί και της Θεοτόκου και των Αγίων η παράσταση, για εκατόν είκοσι χρόνια, ώς τα μέσα του 9ου αιώνα, η διαμάχη της Εικονομαχίας αμφισβήτησε τη θέση της διδακτικής εικόνας στην πρακτική της Εκκλησίας. Μετά τη νίκη των υποστηρικτών των εικόνων παρουσιάζεται η μεγάλη ακμή της εικονογραφίας, την περίοδο των Μακεδόνων και των Κομνηνών αυτοκρατόρων, που, μετά το 1204, καταλήγει, με την εποχή των Παλαιολόγων, στην τελευταία μεγάλη αναλαμπή που συνεχίστηκε και μετά την πτώση της Βασιλεύουσας.
Ας ξαναγυρίσουμε, όμως, στο νησί μας. Από τα κατάλοιπα των εκπληκτικών βασιλικών του Κουρίου, της Καρπασίας, της Αμαθούντας και της Νέας Πάφου, ίσαμε τα γραφικά ξωκλήσια, τα φυτεμένα, καθώς τα αιωνόβια κυπαρίσσια, σε κάθε λόχμη των κυπριακών βράχων, παρουσιάζεται ξεκάθαρη η συμμετοχή και η επιτυχία του λαού μας στα ευγενικά πολιτισμικά αγωνίσματα της αρχιτεκτονικής και της ζωγραφικής. Μελετώντας την ιστορική εξέλιξη της βυζαντινής ζωγραφικής της Κύπρου ας ξεκινήσουμε από τον εξαίσιο θησαυρό που διαφυλάσσει χίλια πεντακόσια τώρα χρόνια η εκκλησία της Αγγελόκτιστης στο Κίτι.
Στην κόγχη της αψίδας του ιερού Βήματος, του μόνου τμήματος του ναού που έμεινε όρθιο από την καταστροφή της αρχαίας βασιλικής κατά την επί της Κύπρου αραβορωμαϊκή σύγκρουση, σώθηκε το καλύτερο ψηφιδωτό της βυζαντινής τέχνης εκείνης της εποχής: η Θεοτόκος όρθια, κρατώντας αριστερά το Χριστό, οδηγεί τους πιστούς που την ατενίζουν στο μοναδικό δρόμο της λύτρωσης, καθώς υποδείχνει με το δεξί της χέρι του Γυιο της, το Λυτρωτή. Οι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ παραστέκονται έκπληκτοι με το θαύμα: ο αχώρητος Θεός γίνεται ταπεινός άνθρωπος δανεισμένος σάρκα από τη σεμνή κόρη της Ιουδαίας. Η σύνθεση είναι γεμάτη κίνηση και φυσικότητα. Ο καλλιτέχνης, παρά την τεχνική αδυναμία του ψηφιδωτού (κατασκευάζεται από χιλιάδες κομματάκια χρωματιστού γυαλιού) να αποδώσει λεπτομέρειες, χρωματικές διαβαθμίσεις και φωτοσκιάσεις, αξιοποίησε τα πλεονεκτήματα της τέχνης του, προσαρμοσμένος στη μοναδική προοπτική του: να εκφράσει το πνευματικό περιεχόμενο των εικονιζομένων, κι αυτό χωρίς να παραβλέψει την αισθητική τελειότητα. Οι φτερούγες των αγγέλων, σαν παγωνιού, είναι χαρακτηριστικές της προσπάθειάς του να ικανοποιήσει και αισθητικά τον πιστό που διδάσκεται μεσ’ απ’ αυτό το έργο το δόγμα της ενανθρώπησης του Λόγου του Θεού. Η αισθητική απόλαυση υπηρετείται και με τον πλούσιο φυτικό διάκοσμο που περιβάλλει το βασικό θέμα, ο οποίος παράλληλα μεταφέρει τον πιστό σε παραδείσια ατμόσφαιρα.
Στην αρχιτεκτονική, ένα από τα αρχαιότερα όρθια δείγματα βυζαντινής τέχνης είναι από τις αρχές του 9ου αιώνα. Γεροσκήπου. Εκεί προβάλλει τους πέντε τρούλους της σε σχήμα σταυρού η τρίκλιτη βασιλική της Αγίας Παρασκευής. Είναι τοπική -κυπριακή- μετεξέλιξη της ιουστινιάνειας βασιλικής με τρεις τρούλους. Επιβλητικό κτίσμα που υποβάλλει τη βεβαιότητα της κυριαρχίας του χριστιανισμού στην καρδιά της ειδωλολατρίας. Καταμεσής στους ιερούς κήπους της Αφροδίτης θρονιασμένη τελεσίδικα η πίστη του Θεανθρώπου!
Στον ανατολικό από τους πέντε τρούλους της αγίας Παρασκευής σώζεται και το αρχαιότερο δείγμα βυζαντινής τοιχογραφίας στην Κύπρο. Είναι από την εποχή της εικονομαχίας, τότε που κτίστηκε ο ναός και, όπως επέβαλλαν τα αυτοκρατορικά διατάγματα των εικονομάχων, διακοσμήθηκε με ανεικονικό τρόπο, δηλαδή με γεωμετρικά, φυτικά και συμβολικά σχήματα. Διακρίνεται ένας σταυρός στο κέντρο, που περιβάλλεται από ποικίλα διακοσμητικά μοτίβα.
Μετά το θρίαμβο των εικόνων, την εποχή των Μακεδόνων αυτοκρατόρων ο ναός αγιογραφήθηκε με το σύστημα που εισηγούνταν οι νικητές της διαμάχης. Από αυτή την ιστόρηση διακρίνεται σήμερα, μετά την επέμβαση των αρχαιολόγων, ένα τμήμα από την παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου, που σώθηκε κάτω από νεότερη εικονογράφηση.Αυτή ακριβώς την εποχή ζει η Κύπρος μια περίοδο οικονομικής και πολιτιστικής ακμής. Ο 11-12ος αιώνας, εποχή μεγαλείου για όλο το βυζαντινό κόσμο, χάρισε στο νησί μας τα πιο ακριβά του αρχιτεκτονικά μνημεία. Πρόκειται για τους μονότρουλους σταυροειδείς ναούς που έμειναν ως οι χαρακτηριστικοί της βυζαντινής αρχιτεκτονικής.
Αυτοί που παραμένουν με φανερή εξωτερικά τη διαρρύθμισή τους είναι η Αγγελόκτιστη στο Κίτι που, όπως είδαμε φιλοξενεί το αρχαίο ψηφιδωτό, και η Χρυσελεούσα της Έμπας. Οι υπόλοιποι σκεπάστηκαν με κεραμωτές στέγες για να διαφυλαχθούν από την αντιξοότητα των καιρικών συνθηκών, μια και βρίσκονται σε ορεινές περιοχές. Ο Άγιος Ηρακλείδιος, η αρχαιότερη από τις εκκλησίες που αποτελούν το Καθολικό της Μονής του Λαμπαδιστή στον Καλοπαναγιώτη, μόνο εσωτερικά θεωρούμενος αποκαλύπτει τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του· ο τρούλος εξωτερικά χωνεύτηκε μέσα στην ξύλινη στέγη.
Στην Παναγία του Άρακα ο κατασκευαστής της στέγης προτίμησε να σκεπάσει τον τρούλο χωριστά, ενώ στον Άγιο Νικόλαο, που γι’ αυτό ακριβώς πήρε την ονομασία «της Στέγης», μπορεί κανείς να διακρίνει τα χαρακτηριστικά του σταυροειδούς τρουλαίου ναού και μέσα από τα ανοίγματα της κεραμοσκεπής.
Ο τύπος αυτός της ναοδομίας βασίζεται στην ιδέα της στήριξης ενός ψηλού θόλου στο σημείο που τέμνονται, σχηματίζοντας σταυρό, δυο κάθετες μεταξύ τους καμάρες. Οι τέσσερις γωνίες που προκύπτουν, χτισμένες εξωτερικά, ενσωματώνονται στο χώρο του ναού. Έτσι αποκτά δάπεδο τετράγωνο που διακόπτεται από τους τέσσερις κίονες ή πεσσούς που υποβαστάζουν τον τρούλο. Ακριβώς, στη Χρυσελεούσα της Έμπας οι γωνίες κτίστηκαν αργότερα, και μάλιστα μόνο οι τρεις· έτσι στη νοτιοανατολική πλευρά μπορούμε να διαπιστώσουμε το σταυρικό σχήμα.
Δεν είναι, όμως, μόνο αρχιτεκτονικά που ενδιαφέρουν αυτοί οι ναοί. Είναι συγχρόνως και λαμπρά μνημεία της ζωγραφικής, τόσο της περιόδου των Μακεδόνων, όσο και της περιόδου των Κομνηνών αυτοκρατόρων, που ακολούθησε.
Στον Άγιο Νικόλαο της Στέγης από την αρχική αγιογράφηση του 11ου αιώνα ανακαλύφθηκαν, μετά την αφαίρεση νεότερων ζωγραφικών στρωμάτων, εξαιρετικές παραστάσεις δεσποτικών γιορτών, όπως το σύμπλεγμα Μεταμόρφωσης και Έγερσης του Λαζάρου, όπου, μέσα στον ενιαίο χώρο που καθορίζεται από το αρχιτεκτονικό τμήμα της νότιας πλευράς της δυτικής καμάρας, ο αγιογράφος ιστόρησε αρμονικά δυο γεγονότα της επίγειας ζωής του Χριστού, που δεν έχουν κοινό ούτε το χρόνο, ούτε τον τόπο, όμως έχουν κοινό μήνυμα για τον πιστό που τα βλέπει ζωγραφισμένα: ο Χριστός είναι ο κυρίαρχος της ζωής και του θανάτου, δηλαδή ο ίδιος ο Θεός που εισέβαλε δυναμικά στην ανθρώπινη ιστορία για να θεώσει τον άνθρωπο. Από την ίδια αγιογράφηση ξεχωρίζει και η προτομή ενός κύπριου αγίου, του Επισκόπου Κυθηρίας Δημητριανού.
Λίγα χρόνια αργότερα, νωρίς το 12ο αιώνα, ένα καινούριο συνεργείο αγιογράφων (οι αγιογράφοι της Ανατολής δεν υπογράφουν τα έργα τους και μένουν συνήθως ανώνυμοι, γιατί ξέρουν πως δεν είναι έργα δικά τους αυτά που ζωγραφίζουν, αλλά απλώς δανείζουν το χέρι τους στο Άγιο Πνεύμα για να ιστορήσει τα θαυμάσιά του) ιστόρησε το νοτιοδυτικό διαμέρισμα του ναού αφήνοντας στους αιώνες το αριστούργημα της εικόνας των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων. Οι ακατάβλητοι ήρωες της πίστης ζωγραφίστηκαν με έκδηλη στην έκφρασή τους την πεποίθηση στην τελική δικαίωση που, άλλωστε, ο αγιογράφος την πρόλαβε σημαίνοντας στον ουρανό από πάνω τα σαράντα στέμματα που τους περιμένουν, ενώ ο αθλοθέτης Χριστός ετοιμάζεται να τους υποδεχτεί στη Βασιλεία του.
Το ίδιο συνεργείο εργάστηκε και στην ιστόρηση του νάρθηκα στολίζοντας τις επιφάνειές του με μια εκτεταμένη παράσταση της Μέλλουσας Κρίσης. Στην ανατολική πλευρά της βόρειας καμάρας σώζεται μια ομάδα ένθρονων Αποστόλων που ιστορήθηκαν ως πάρεδροι του κριτή Χριστού, κριτές κι αυτοί της οικουμένης. Μέρος της μεγάλης αυτής παράστασης είναι και η γραφικότατη προσωπογραφία της θάλασσας, προσωποποίηση του φυσικού στοιχείου που, όπως και ολάκερη η φύση, συμμετέχει στη χριστιανική εσχατολογία.
Της εποχής των Κομνηνών (αρχές του 12ου αιώνα) είναι και μεγάλο μέρος της εικονογράφησης του ναού της Παναγίας της Ασίνου. Ο ναός αυτός κτίστηκε από το βυζαντινό άρχοντα Νικηφόρο ανάμεσα στα 1098 και 1105 στο μέσο μιας κατάφυτης κοιλάδας των βόρειων πλαγιών του Τροόδους, όπου στα αρχαία χρόνια είχε ακμάσει η ελληνική πόλη Ασίνη. Η αρχιτεκτονική δεν ήταν φιλόδοξη· ο ναός είναι ορθογώνιος με καμαρωτή στέγη. Προς το τέλος του 12ου αιώνα προστέθηκε, αφού στο μεταξύ είχε καταστεί καθολικό μονής που ίδρυσε ο κτήτορας, ένας νάρθηκας με δυο κόγχες στη βόρεια και νότια πλευρά, που σκεπάζεται με ξέβαθο θόλο. Ολόκληρο το οικοδόμημα καλύφθηκε με ενιαία αμφικλινή κεραμωτή στέγη.Τις πρώτες αγιογραφίες στο ναό τις ζωγράφισαν κωνσταντινουπολίτες μάστορες που είχαν μετακληθεί για να εικονογραφήσουν το καθολικό της βασιλικής Μονής του Κύκκου που επίσης ιδρύθηκε τότε. Ανάμεσα σ’ αυτές που σώζονται ξεχωρίζουν η παράσταση της Κοινωνίας των Αποστόλων από το Αίμα, και οι μετωπικοί Ιεράρχες της κόγχης του ιερού Βήματος, καθώς επίσης και η μεγάλη παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου, που είναι πραγματικό καλλιτεχνικό επίτευγμα.
Γύρω από τη νεκρική κλίνη της Παναγίας είναι συγκεντρωμένοι, με τη θλίψη του χωρισμού κατάδηλη στις εκφράσεις και τις χειρονομίες τους, οι Απόστολοι, ενώ στο άνω κέντρο της εικόνας κυριαρχεί ο Χριστός με την ψυχή της Αειπαρθένου στη δεξιά αγκαλιά του· δυο άγγελοι φτερουγίζουν δεξιά κι αριστερά. Την παράσταση συμπληρώνουν δυο Ιεράρχες που στριμώχνονται στ’ αριστερά του Χριστού και τέσσερις γυναίκες που μοιρολογούν μέσα από τους εξώστες. Στην κορυφή ιστορείται ο ουρανός, ανοιχτός για να δεχτεί το γήινο κατοικητήριο του Θεού. Η Κοίμηση δίνει την πιο πολυπρόσωπη παράσταση της βυζαντινής εικονογραφίας και παρέχει τις καλύτερες δυνατότητες στον αγιογράφο να εκφραστεί περιγραφικά.
Οι πιο χαρακτηριστικές, εντούτοις, καταγραφές της τεχνοτροπίας της ζωγραφικής στα χρόνια των Κομνηνών βρίσκονται θησαυρισμένες μαζί με τη χάρη της σπουδαιότερης οσιακής μορφής της κυπριακής Εκκλησίας, του Αγίου Νεοφύτου, στην Εγκλείστρα του, δηλαδή το σπήλαιο όπου αποσύρθηκε και ασκήτεψε. Μάλιστα, εδώ εκπροσωπούνται και οι δυο καλλιτεχνικές ροπές της εποχής, ο κλασικισμός, στις τοιχογραφίες του κελιού και του Ιερού, και η μοναστική αυστηρότητα στην ιστόρηση του ναού της Εγκλείστρας. Τα δυο πρώτα διαμερίσματα του σπηλαίου ζωγραφίστηκαν το 1183, ενώ το τρίτο δεκαέξι χρόνια αργότερα. Μέσα στο κελί, πάνω ακριβώς από τον τάφο που προόρισε για το σκήνωμά του ο Άγιος Νεόφυτος, ιστορήθηκε η εικόνα της Εις Άδου Καθόδου του Χριστού. Το πρόσωπο του αναστημένου Αδάμ καταγράφει τα καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά του κλασικισμού της βυζαντινής τέχνης.
Στο διαμέρισμα του Ιερού τα ίδια χαρακτηριστικά είναι ευδιάκριτα στις μορφές των αγγέλων, τόσο στις εικόνες του Ευαγγελισμού και της Ανάληψης, όσο και στην παράσταση της καθοδήγησης του Αγίου Νεοφύτου. Όμως, και η μορφή του Χριστού στην Ανάληψη είναι ενδεικτική. Αρμονική κομψότητα, ζωηρότητα κινήσεων ή ορμητικές στάσεις, λιγνές, ενάερες μορφές, πληθωρικά ενδύματα πολύπτυχα αποπνέουν αίσθημα βαθιού ανθρωπισμού.
Αντίθετα, στο διαμέρισμα του ναού επικρατεί ακινησία, ιερατικότητα· οι μορφές με τα αυστηρά περιγράμματα απομονώνονται από το χώρο για να τονιστεί η υπερβατικότητά τους. Είναι χαρακτηριστική η μορφή του Χριστού στις εικόνες της Δίκης προ του Πιλάτου, της Σταύρωσης, της Ανάστασης, της Αποστολής των Μαθητών και της Προδοσίας, και της Θεοτόκου στην Αποκαθήλωση.
Στο ναό της Παναγίας του Άρακα διατηρείται η πληρέστερη στην Κύπρο σειρά τοιχογραφιών της μεσοβυζαντινής περιόδου, με την αγιοκατάταξη που καθιερώθηκε από τότε και τυποποιήθηκε αμετάκλητα. Την κορυφή του τρούλου κατέχει ο Παντοκράτορας Χριστός: Κριτής και Λυτρωτής. Με το δεξί του χέρι ευλογεί, δίνει στον κόσμο τη Χάρη· με το αριστερό κρατεί το Ευαγγέλιο, το κριτήριο της Δικαιοσύνης. Ο αγιογράφος κατορθώνει να συνδυάσει τις δυο αυτές ιδιότητες στο ύφος του Χριστού: αυστηρότητα και γλυκύτητα, συνοφρύωση και ελαφρύ χαμόγελο συνυπάρχουν γιατί, όπως είπαμε, σκοπός του αγιογράφου είναι να διδάξει την αλήθεια της Εκκλησίας με τη μέθοδο της ζωγραφιάς. Η αμέσως χαμηλότερη ζώνη καταλαμβάνεται από το θέμα που αποκαλείται Ετοιμασία του Θρόνου: ένας θρόνος στηριγμένος στο Σταυρό, κατεχόμενος από το Άγιο Πνεύμα, την Εκκλησία, ώσπου να έρθει το πλήρωμα του χρόνου οπότε θα καταληφθεί από το Χριστό που θα κρίνει τον κόσμο, και γύρω άγγελοι. Πιο κάτω, ανάμεσα στα παράθυρα, οι Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, που προανάγγειλαν την ενανθρώπηση του Λόγου του Θεού. Στα σφαιρικά τρίγωνα που σχηματίζονται ανάμεσα στις καμάρες που βαστάζουν τον τρούλο, οι τέσσερις ευαγγελιστές, οι μαντατοφόροι της Καινής Διαθήκης, και ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Στις καμάρες και σε άλλα ψηλά σημεία των τοίχων σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας, δηλαδή εικόνες από δεσποτικές και θεομητορικές γιορτές. Στην κόγχη της αψίδας του ιερού Βήματος, στο ψηλότερο τμήμα η Πλατυτέρα· και χαμηλότερα, περιβάλλοντας το θυσιαστήριο, την τράπεζα της αναίμακτης θυσίας, οι Ιεράρχες, σαν να λειτουργούν κρατώντας τα ειλητάριά τους με φράσεις από τη Θεία Λειτουργία. Σ’ όλες τις επιφάνειες των τοίχων, που βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο με τους όρθιους πιστούς, ζωγραφίζονται άγιοι της Εκκλησίας, μορφές που με το μαρτύριο ή την άσκηση ή την ιδιαίτερη προσφορά τους διακρίθηκαν ανάμεσα στους χριστιανούς. Σ’ ένα κεντρικό σημείο η Παναγία η Αρακιώτισσα, η οικοδέσποινα, καλλιτέχνημα που μεταδίνει τη γαλήνη και την ειρήνη της Εκκλησίας. Έτσι συμπληρώνεται ένας ολοκληρωμένος εξεικονισμός της Εκκλησίας, της θριαμβεύουσας στους τοίχους με τον αρχηγό επικεφαλής στον τρούλο και τη βασίλισσα απέναντι, στην κόγχη, και της στρατευμένης που την αποτελούν οι πιστοί που συνάζονται στην κάθε λατρευτική ευκαιρία. Ο συμβολισμός αυτός βοηθά τον πιστό να βιώνει το δεσμό της ενότητας του σώματος του Χριστού.
Για την Ορθοδοξία η εικονογραφία είναι μια γλώσσα που εκφράζει τα δόγματα και τις κανονικές της θέσεις τόσο καλά, όσο και ο λόγος. Είναι μια θεολογία που διατυπώνεται με χρώματα και σχήματα. Η εικόνα δεν είναι απλώς μια διακόσμηση του χώρου, αλλά αποτελεί αναφαίρετο στοιχείο της εκκλησιαστικής λατρείας ως φανέρωση της θείας δόξας και πρόγευση της Βασιλείας των Ουρανών. Ο ναός ολόκληρος, άλλωστε, είναι ένας μικρόκοσμος κατ’ εικόνα της Βασιλείας του Θεού.
Η μοίρα, σωστότερα η γεωγραφική θέση του νησιού μας, το εμπλέκει μόνιμα σε δραματικές περιπέτειες. Τους δυο αιώνες της ακμής και της ευημερίας που απόλαυσαν οι πρόγονοί μας μετά το τέλος της αραβορωμαϊκής σύγκρουσης, έρχεται να διακόψει η έφοδος της Δύσης τώρα, με τις Σταυροφορίες. Μυριάδες ανέστιοι ληστές ξεχύνονται στην Ανατολή και η Κύπρος βρίσκεται στο δρόμο τους. Αρχίζει η Φραγκοκρατία· 1192. Η Ορθόδοξη Εκκλησία υποχρεώνεται σε σύμπτυξη, καθώς οι κυρίαρχοι προσπαθούν να επιβάλουν τον παπισμό. Οι άρχοντες τώρα κτίζουν καθεδρικούς ναούς στα κάστρα τους, και μένει στον ευσεβή λαό που εμμένει στην πατροπαράδοτη πίστη να ανεγείρει τα δικά του λατρευτικά ιδρύματα στα δικά του προπύργια, τα βουνά του. Είναι η περίοδος που η περιοχή του Τροόδους γεμίζει από τις απλές στο κτίσιμο εκκλησιές, στον τύπο «έγκλειστου» ξυλόστεγου ναού: τρεις όρθιοι τοίχοι γύρω στα τρία μέτρα ύψος, μια κόγχη στην ανατολική πλευρά και μια ξύλινη οξυκόρυφη σκεπή με κεραμίδια. Εδώ κλείνονται τα όνειρα του Γένους. Στην πολυτελέστερη εκδοχή ο ναός αυτός περιβάλλεται από συνεχή στοά στις δύο ή τις τρεις πλευρές, που σχηματίζεται από τη συνέχιση της οροφής μέχρι χαμηλά. Παναγία του Μουτουλλά, Αρχάγγελος του Πεδουλά, Σταυρός του Αγιασμάτη, Παναγία της Ποδίθου, τα θησαυροφυλάκια της παράδοσης των ορθοδόξων ρωμιών της Κύπρου. Θησαυροφυλάκια και θησαυροί συγχρόνως, γιατί οι λιγοστές εσωτερικές επιφάνειες των τοίχων χώρεσαν, μοιρασμένες σε μικρά μικρά διαμερίσματα, την ιστορία της Εκκλησίας ζωγραφισμένη με το χέρι απλοϊκών καλλιτεχνών με μόνο συνήθως εφόδιο τη βαθιά πίστη και την ενεργό προσευχή.
Στην Παναγία του Μουτουλλά η ίδια η Θεοτόκος της κόγχης φέρνει στην έκφραση που της έδωσε ο αγιογράφος το φόβο των δύσκολων καιρών του κατατρεγμού. Όμως, οι γεμάτες δυναμισμό φυσιογνωμίες του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Χριστοφόρου δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία ότι πίσω από το φόβο κρύβεται η καρτερία και η βεβαιότητα στην τελική επικράτηση. Οι κατακτητές παρέρχονται, εμείς μένουμε, επιβιώνουμε και κατακυριεύουμε.
Το 13-14ο αιώνα, βέβαια, δεν αγιογραφήθηκαν μόνο καινούριοι ναοί. Χρειάστηκε ή δόθηκε η ευκαιρία να ιστορηθούν και ναοί παλαιότεροι, είτε γιατί καταστράφηκαν οι αρχικές ζωγραφιές, είτε γιατί προστέθηκαν νέα αρχιτεκτονικά μέλη, συνήθως νάρθηκες.
Στην πρώτη περίπτωση υπάγεται ο Άγιος Ηρακλείδιος της Μονής του Λαμπαδιστή. Πάνω από την εικονογράφηση του 11ου αιώνα, από την οποία δε σώζεται ουσιαστικά τίποτε, ένας ικανός αγιογράφος στόλισε τον τρούλο και άλλες επιφάνειες του βυζαντινού ναού με εξαίρετες παραστάσεις. Η πιο γνωστή είναι η μεγάλη Βαϊοφόρος της νότιας καμάρας. Στο κέντρο ο Χριστός, ανεβασμένος στο γαϊδουράκι που φαίνεται να πετά μάλλον, παρά να καλπάζει, τονίζοντας την απουσία όγκου και βάρους στα σώματα, ακολουθούμενος από τους Μαθητές του, εισέρχεται στην Ιερουσαλήμ όπου τον υποδέχονται σύσσωμοι οι πανηγυριστές. Δύο ενδιαφέρουσες πτυχές αυτής της εικόνας: Πρώτα, η αντίθεση υπαίθρου και αστικού περιβάλλοντος· πίσω από το Χριστό δυο βράχια υποδηλώνουν αφαιρετικά το ύπαιθρο· μπροστά του ένα υποτυπώδες σύμπλεγμα αρχιτεκτονημάτων υποδηλώνει την πόλη. Ύστερα η παρουσία των παιδιών· άλλα χαμηλά, στα πόδια του ζώου, άλλα σκαρφαλωμένα στο φοίνικα συμμετέχουν στην υποδοχή με το δικό τους απλοϊκό τρόπο, δίνοντας στην εικόνα περισσή γραφικότητα. Μερικές δεκαετίες μετά την ιστόρηση της Βαϊοφόρου, όταν τα πράγματα είχαν πολύ αλλάξει στην ιστορία του τόπου και τις κατευθύνσεις και τις δυνατότητες της τέχνης, ένας άλλος αγιογράφος, απλοϊκός πια, έρχεται να γεμίσει τους τοίχους με μικρές μικρές εικόνες από τη ζωή του Χριστού.
Στην παράσταση της ανόδου στον Γολγοθά έχει πετύχει δυο υπέροχες προσωπογραφίες, του Χριστού και του Σίμωνα, έχει πετύχει, όμως, και κάτι ακόμα: να διακηρύξει τα πάθη του τόπου του και του λαού του· οι στρατιώτες που οδηγούν το Χριστό στο πάθος δεν είναι Ρωμαίοι, εκείνοι δεν ήσαν σιδηρόφρακτοι, είναι Φράγκοι ιππότες! Μια άλλη εικόνα αυτής της σειράς, από τις πιο χαρακτηριστικές της ορθόδοξης αγιογραφίας, είναι η Εις Άδου Κάθοδος. Πρόκειται για την ορθόδοξη απεικόνιση της Ανάστασης. Ο Χριστός, ως νικητής του θανάτου, πατώντας πάνω στις συνθλασμένες πύλες του Άδη ανασύρει από τα μνήματα τους πρωτόπλαστους και γενάρχες των ανθρώπων, ενώ εκστατικοί παρακολουθούν οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης. Διακηρύττεται μ’ αυτή την εικόνα η εκκλησιαστική αλήθεια της κατάργησης του θανάτου, και της αναδημιουργίας του ανθρώπου από τον αναστημένο Χριστό. Αναζητώντας τη δεύτερη περίπτωση ξαναγυρίζουμε στην Παναγία της Ασίνου. Εδώ, στο νάρθηκα, στα 1332, ο αγιογράφος άπλωσε τη μεγάλη σύνθεση της Έσχατης Κρίσης, όπως είχαμε δει και στον Άγιο Νικόλαο της Στέγης.
Όμως, όλος ο τρόμος από την απονομή της δικαιοσύνης κατασιγάζεται καθώς το μάτι, κατεβαίνοντας χαμηλότερα, συναντά την εικόνα της Παναγίας της Φορβιώτισσας και, ακόμα χαμηλότερα, τις μορφές των Αγίων, αυτών των συνηθισμένων ανθρώπων που χωρίς ιδιαίτερα προσόντα, μόνο με τη βαθιά πίστη στο έλεος του Θεού, αξιώθηκαν να βρεθούν στα δεξιά του Θρόνου του στη Βασιλεία του. Η Αγία Αναστασία με τη δωρήτρια της εικόνας στο πλάι της. Ο Άγιος Μάμας ανεβασμένος στο λιοντάρι του. Ο Άγιος Γεώργιος -πάντα- ως διαχρονική προσωποποίηση της καρτερίας των Ρωμιών.
Αλλά και στον κυρίως ναό της Ασίνου μια νέα εικονογράφηση εκτυλίσσει την ιστορία της ενανθρώπησης του Θεού, ξεκινώντας από τον Ευαγγελισμό στην πρόσοψη της ανατολικής εγκάρσιας αψίδας. Η παράσταση αυτή περιλαμβάνει μια επιτρεπτή πρωτοτυπία: ενώ συνήθως ο αγιογράφος μόνο σε αφηγηματικές λεπτομέρειες τολμά να πρωτοτυπήσει, εδώ αποπειράται μια εικονογραφημένη ερμηνεία του δόγματος της Ενανθρώπησης. Στο κέντρο της παράστασης, ψηλά, παριστάνει τον Παλαιό των Ημερών, το Θεό Πατέρα, να μετέχει στο γεγονός· αυτού απεσταλμένος είναι ο άγγελος που μεταφέρει στη Μαρία το χαρμόσυνο μήνυμα· αυτού ο αμήτωρ Υιός Μονογενής καθίσταται της Παρθένου απάτωρ υιός Μονογενής.
Στην κεντρική καμάρα του ναού, τεμαχισμένη κατά τη συνήθεια της εποχής σε μικρές, σαν φορητές, εικόνες, ο αγιογράφος ιστορεί γεγονότα από την επίγεια ζωή του Θεανθρώπου. Είναι μια αληθινή γιορτή των χρωμάτων: κυριαρχεί το γαλάζιο και το κόκκινο σε ποικίλους τόνους. Είναι και γιορτή της απλοϊκότητας: ο Ιορδάνης, όπου βυθισμένος βαπτίζεται ο Χριστός, τα ψάρια πλήθος κολυμπούν, και παρούσα η προσωποποίηση του ποταμού! Από την ίδια σειρά εικόνων ελκύει την προσοχή η Αγία Ελένη ασυνήθιστα μόνη· χωρίς τον Ισαπόστολο γιο της.
Καθώς η φραγκοκρατία εδραιώνεται στην Κύπρο, καθώς οι άρχοντες ενσωματώνονται στον τόπο, καθώς σε αρκετούς τομείς το καθεστώς των Λουζινιάν εξελληνίζεται, όπως είναι φυσικό, επηρεάζει τον εντόπιο λαό, τον εμβολιάζει με τις προτιμήσεις του και τον οδηγεί σε συμβιβασμούς ίσαμε τα όρια της αντοχής της πολιτιστικής του ιδιαιτερότητας. Η Εκκλησία παραμένει πάντα ο οριοδείκτης· δέχεται να συμβαδίσει, αλλά μόνο όσο δεν υποχρεώνεται να παραβεί την πατροπαράδοτη πίστη. Από αυτή τη συμπόρευση κι αυτό τον επηρεασμό προέκυψε η ιδιόρρυθμη ζωγραφική του συγκερασμού βυζαντινής παράδοσης και αναγεννησιακής τεχνοτροπίας, που παρατηρούμε στους ναούς που αγιογραφήθηκαν εξαρχής το τέλος του 15ου και τις αρχές του 16ου αιώνα. Όταν, μάλιστα, το 1485, η Κύπρος περνά στα χέρια των Βενετών και καθίσταται κοσμοπολίτικη βάση των εξορμήσεών τους, οι επιρροές της Δύσης γίνονται ισχυρότερες.
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση τοιχογραφιών του συγκερασμού είναι εκείνη του λεγόμενου λατινικού παρεκκλησίου της Μονής του Λαμπαδιστή. Οι εικόνες ακολουθούν το ορθόδοξο δόγμα, επιλέγουν από τα προτιμημένα θέματα της Ανατολής, αλλά οι καλλιτέχνες μιμούνται τις μεθόδους της αναγεννησιακής ζωγραφικής: ο φωτισμός είναι εξωτερικός, η τρίτη διάσταση γίνεται προσπάθεια να παρασταθεί, και μάλιστα με τη χρήση βάθους από δυτικότροπα οικοδομήματα.Χαρακτηριστικό επίσης, και μάλιστα τεράστιας καλλιτεχνικής σημασίας, είναι το αποτέλεσμα του συγκερασμού που επιτεύχθηκε στο ναό της Παναγίας της Ποδίθου στη Γαλάτα. Είναι εικονογραφημένο το Βήμα του Ναού: στην κόγχη η Θεοτόκος ένθρονη με το Χριστό· στη χαμηλότερη ζώνη η Κοινωνία των Αποστόλων, η κύρια συμβολική παράσταση του λειτουργικού κύκλου της εικονογραφίας· στο κέντρο ο Χριστός σε δυο παράλληλες εκδηλώσεις δράσης: απευθυνόμενος στους Αποστόλους που έρχονται από δεξιά του με επικεφαλής τον Πέτρο διανέμει τον Άρτο-Σώμα του·
από την άλλη, κρατώντας την κανάτα με τον Οίνο, προσφέρει το Αίμα του στον Παύλο και τους άλλους. Υπάρχει μια ιστορική αντινομία, αδικαιολόγητη για τον αμύητο: πού βρέθηκε ο Απόστολος Παύλος σε μια παράσταση που απεικονίζει γεγονός στο οποίο παρουσιάζεται και ο Ιούδας, τελευταίος, που φεύγει; Ακριβώς, εδώ είναι η ελευθερία του αγιογράφου· δε δεσμεύεται από το χώρο ή το χρόνο· δε διηγείται για να πληροφορήσει, αλλά για να προβάλει το μυστήριο της σωτηρίας του ανθρώπου με την ενανθρώπηση του Λόγου του Θεού.
Στον Αρχάγγελο του Πεδουλά ο αγιογράφος πέτυχε εξαιρετικές προσωπογραφίες Αγίων. Η παράσταση, πάλι, των κτιτόρων είναι φιλοτεχνημένη με λεπτομέρεια που φτάνει μέχρι το φοιτιώτικο υφαντό στις ποδιές των κοριτσιών. Και στην απόδοση των εικόνων των δεσποτικών και θεομητορικών γιορτών, όμως, κατόρθωσε να προσδώσει αισθητική αξία με την τόλμη της κατασκευής, την πλούσια και ευαίσθητη φαντασία και τα αρμονικά συγκροτήματα των γραμμών της ζωγραφικής του. Η παράσταση της Γέννησης δεν υστερεί καθόλου σε δογματική ακρίβεια ή αφηγηματική αρτιότητα από παλαιότερες βυζαντινές παραστάσεις. Η Θεοτόκος, το κύριο δρών πρόσωπο, κατέχει το κέντρο της εικόνας και προβάλλεται κυριαρχικά στο χώρο με απόλυτη αδιαφορία του ζωγράφου για τις αναλογίες ή την προοπτική. Προέχει η αλήθεια της Εκκλησίας, η πραγματικότητα έπεται. Ο Ιωσήφ, αμέτοχος στη γέννηση του Χριστού, κάθεται παράμερα σκεφτικός, ενώ οι Μάγοι, έχοντας ρόλο απόδειξης του μεγαλείου της ταπεινής σάρκωσης του Θεού, διατηρούν πιο σημαντική θέση στην όλη σύνθεση. Οι ποιμένες και τα κτήνη παρευρίσκονται ως μάρτυρες του γεγονότος, αλλά οι άγγελοι ήταν εκείνη τη νύχτα που ήρθε στον κόσμο ο Θεός, οι διαπρύσιοι μάρτυρες της Χαράς. Από πάνω ο αστήρ και, στο χαμηλότερο σημείο, το πρώτο λουτρό του μικρού Χριστού. Είναι απίστευτο πόσα χωράνε σε μια τόση δα εικόνα.
Ο Σταυρός του Αγιασμάτη διασώζει την πληρέστερη ιστόρηση του 15ου αιώνα στην Κύπρο. Στην ανώτερη ζώνη οι εικόνες από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας. Επίκαιρη την εποχή αυτή, εξαιτίας της διαμάχης του Ησυχασμού που είχε, σχετικά πρόσφατα, προηγηθεί, η εικόνα της Μεταμόρφωσης. Ο Χριστός περιβάλλεται από τη φωτεινή δόξα που, εκτός από τους συνηθισμένους αλλεπάλληλους κύκλους, περιλαμβάνει και την τριπλή αστραπή, σύμβολο των θείων ενεργειών που, σύμφωνα με την ησυχαστική αντίληψη, είναι δυνατόν να αποκαλυφθούν στον άνθρωπο. Οι Απόστολοι, κάτω, παραστάθηκαν με σχεδιαστική τόλμη από τον αγιογράφο που ενδιαφέρεται μόνο να μας εισαγάγει στον πνευματικό κόσμο της Εκκλησίας και όχι, βέβαια, να μας πείσει για την ικανότητά του να αποδίδει πιστά την εγκόσμια πραγματικότητα.
Στην εσοχή του βόρειου τοίχου, εκεί που είναι κατατεθειμένο το ιερό προσκύνημα του Τίμιου Σταυρού, ο αγιογράφος χώρισε τις επιφάνειες σε μικρά μικρά ορθογώνια και ζωγράφισε πλήθος σκηνές που συμβολικά ή ιστορικά σχετίζονται με το Σταυρό του Χριστού. Ιδιαίτερα αξίζει να προσεχθεί ο συμβολισμός από τη διάβαση της Ερυθράς θάλασσας. Ο Μωυσής, ανυποψίαστος, σχηματίζει με τη ράβδο του το σημείο του σταυρού πάνω στη θάλασσα· εκτείνοντας τη βακτηρία του κατακόρυφα, χωρίζει τα νερά και διέρχεται ο Ισραήλ· εκτείνοντάς την, κατόπιν, οριζόντια τα ενώνει και καταστρέφεται ο Φαραώ. Επικαλέστηκε, δηλαδή, προγνωστικά την αήττητη δύναμη του Σταυρού.
Στο χωριό Λουβαράς της επαρχίας Λεμεσού σώζεται εδώ και πεντακόσια χρόνια η εκκλησία του Αγίου Μάμα. Ο αγιογράφος που την ιστόρησε στα 1495, λαϊκός καλλιτέχνης, επηρεασμένος κι αυτός από τα δυτικά πρότυπα της εποχής, προσπάθησε να χωρέσει στις ελάχιστες επιφάνειες που διέθετε όσο περισσότερα μπορούσε από τη ζωή και τα θαύματα του Χριστού. Στην πρόθεση ιστόρησε την εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης: ο Θεός κενωμένος, όπως τον κατάντησε το πάθος της αγάπης του για τον άνθρωπο.
Στη διάρκεια της περιόδου του συγκερασμού βυζαντινής και αναγεννησιακής τεχνοτροπίας επανιστορήθηκαν και δυο αρχαίοι ναοί για τους οποίους κάναμε λόγο και προηγουμένως. Είναι, πρώτα, η Αγία Παρασκευή στη Γεροσκήπου. Από την αγιογράφηση του τέλους του 15ου αιώνα ξεχωρίζουν οι δυο παραστάσεις από θεομητορικές γιορτές: η Γέννηση της Θεοτόκου και τα Εισόδια. Είναι γεγονός πως τα Ευαγγέλια, οι μόνες απόλυτου κύρους ιστορικές πηγές της αυγής του χριστιανισμού, δε μας δίνουν πολλές πληροφορίες για τη ζωή της Παναγίας. Εντούτοις, οι αγιογράφοι, στην προσπάθειά τους να δημιουργήσουν τον εικονογραφικό κύκλο της θεομήτορος, αναζήτησαν άλλες πηγές, σε διηγήσεις και παραδόσεις που καταγράφτηκαν σε εξωκανονικά κείμενα. Έτσι μπόρεσαν να παραστήσουν γραφικότατα γεγονότα.
Ο άλλος αρχαίος ναός είναι η Χρυσελεούσα της Έμπας. Εδώ ο αγιογράφος θέλησε να τονίσει, ανάμεσα στις εικόνες που σχεδίασε, τα γεγονότα που ακολούθησαν την Ανάσταση του Χριστού. Αν δε δεχτούμε, αν δεν πιστέψουμε στην Ανάσταση, όλη η πίστη μας είναι χωρίς νόημα. Για την Ορθοδοξία το κεντρικό γεγονός της ζωής του Θεανθρώπου είναι η Ανάσταση. Μια σειρά από τις εμφανίσεις του Χριστού μετά την Ανάσταση, όπως καταγράφονται στα έντεκα αποσπάσματα των Ευαγγελίων που αναγιγνώσκονται στους κυριακάτικους Όρθρους, ιστορήθηκαν στη δυτική καμάρα του ναού της Χρυσελεούσας: Οι Μυροφόρες διαπιστώνουν την Ανάσταση, Μη μου άπτου, Εις Εμμαούς, Η ψηλάφηση του Θωμά, Στην όχθη της Τιβεριάδας. Η Ανάσταση είναι διαπιστωμένη από συγκεκριμένους και αξιόπιστους μάρτυρες.
Η τελευταία εξελικτική φάση της βυζαντινής τέχνης της Κύπρου εντάσσεται στην τεχνοτροπία που γενικότερα είναι γνωστή ως κρητική σχολή, γιατί τα πιο αξιόλογα δείγματα είχαν αρχικά επισημανθεί στην ενετοκρατούμενη Κρήτη. Όμως και τα κυπριακά δείγματα δεν υστερούν. Αντίθετα, μπορεί να γίνει λόγος για ακμή της εκκλησιαστικής ζωγραφικής το 16ο αιώνα στην Κύπρο.Το καθολικό της Μονής του Αγίου Νεοφύτου, τρουλαία τρίκλιτη βασιλική, κτίσμα του 16ου αιώνα, διακοσμήθηκε σ’ όλες τις επιφάνειες των τοίχων του, αλλά σήμερα σώζονται μόνο ελάχιστες εικόνες στις καμάρες που στεγάζουν τα χαμηλότερα κλίτη, και στο Ιερό.
Η πιο ενδιαφέρουσα σύνθεση είναι εκείνη του Ακάθιστου Ύμνου. Το υπέροχο αυτό κατόρθωμα της βυζαντινής ποίησης ενέπνευσε συχνά τους αγιογράφους της μεταβυζαντινής περιόδου, εξαιτίας της ποικιλίας των ζωγραφικών διατυπώσεων που επιτρέπει. Οι είκοσι τέσσερις οίκοι-στροφές του έδωσαν αφορμές ανανέωσης της καλλιτεχνικής έκφρασης, αλλά και υλοποίησης της βαθιάς ευλάβειας των αγιογράφων. Ενδιαφέρουσα, ωστόσο, είναι και η προσωπογραφία του Αγίου Αλεξίου του Ανθρώπου του Θεού στα χαρακτηριστικά του οποίου διακρίνονται παράλληλα η αβρότητα της αριστοκρατικής του καταγωγής και η σκληρότητα της ασκητικής του προσπάθειας.
Εξαιρετικές προσωπογραφίες αγίων πέτυχε και ο αγιογράφος του μονόχωρου ξυλόστεγου έγκλειστου ναού της Μεταμόρφωσης στο Παλαιχώρι: ο Άγιος Μάμας, ο Άγιος Μερκούριος, ο Άγιος Γεώργιος, Ο Άγιος Δημήτριος, οι πολεμιστές, οι πρόμαχοι του Γένους, αυτοί που θα το προστατεύσουν στη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής που αρχίζει· ο Άγιος Ιλαρίων, ο Άγιος Ονούφριος, ο Άγιος Αντώνιος, ο Άγιος Αθανάσιος ο Αθωνίτης, οι ασκητές, οι καρτερικοί, οι δάσκαλοι της υπομονής που θα χρειαστούν οι Ρωμιοί της Κύπρου.Τελειώνοντας την περιήγησή μας στους θησαυρούς της παράδοσής μας, αξίζει να προσέξουμε τον ταπεινό ναΐσκο του Αρχαγγέλου στη Γαλάτα. Βρίσκεται δίπλα στην Παναγία της Ποδίθου και αγιογραφήθηκε από έναν επώνυμο καλλιτέχνη, το Συμεών Αξέντη, στα 1514. Παρά το μικρό του μέγεθος και κατά συνέπεια τις περιορισμένες δυνατότητες που έδινε στον αγιογράφο, ο ναός αυτός είναι σημαντικότατος από την άποψη της ιστορίας της κυπριακής ζωγραφικής, γιατί αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό δείγμα της κρητικής σχολής στην Κύπρο.
Ξεκινώντας από την πιο ενδεικτική παράσταση της σχολής, τη Μικρή Δέηση, όπου η Θεοτόκος και ο Πρόδρομος περιβάλλουν ικετευτικά τον ένθρονο Χριστό, δεόμενοι για τη σωτηρία του κόσμου, παρακολουθούμε τα έργα της πίστης και της τέχνης του Αξέντη και την προσοχή μας ελκύει ιδιαίτερα μια μικρή πολλαπλή εικόνα της βόρειας γωνιάς του δυτικού τοίχου, που ιστορήθηκε για να θυμίζει στους πιστούς την προδοσία του Απόστολου Πέτρου: τρεις φορές αρνήθηκε τον Κύριό του στην πιο κρίσιμη ώρα, και τότε ο πετεινός έγινε αφορμή να συνειδητοποιήσει το ολίσθημά του και να μετανοήσει. Η παράσταση αυτή χρησιμοποιείται πολύ συχνά το 15-16ο αιώνα. Άραγε να ’χει να κάμει αυτή η συχνή παρουσία της με την ανάγκη να υπομνησθεί σε όσους ορθόδοξους Ρωμιούς από ανάγκη ή συμφέρον εγκατέλειπαν τα πάτρια ήθη, ο δρόμος της επιστροφής, ή, προφητικά ενεργώντας, οι αγιογράφοι ήθελαν να αφήσουν στους περιπεσόντας σύντομα στην οθωμανική καταπίεση συμπατριώτες τους το μήνυμα πως, κι αν ακόμα, μέσα στην οδυνηρή εμπειρία της κατοχής ενδώσουν, η Εκκλησία θα τους περιμένει να ξαναγυρίσουν μετανοιωμένοι στην αγκαλιά της;
Η Εκκλησία, γεμάτη συγκατάβαση για την ανθρώπινη αδυναμία, δεν παραλείπει καμιά ενέργεια προκειμένου να εξασφαλίσει το συμφέρον της σωτηρίας των τέκνων της. Δυο χιλιάδες τώρα χρόνια η ζωγραφική των λατρευτικών χώρων διδάσκει στους πιστούς το μυστήριο της Λύτρωσης με τον πιο προσληπτό στην ανθρώπινη δυνατότητα τρόπο. Και η ναοδομία στεγάζει τις συνάξεις της στρατευμένης Εκκλησίας συνάπτοντάς την με την θριαμβεύουσα και καθιστώντας την το σώμα που κεφαλή του είναι ο Χριστός. Το πλήρωμα της κυπριακής Εκκλησίας είχε στο διάβα των αιώνων αξιοποιήσει πλήρως τις δυο αυτές, καλλιτεχνικής φύσης δυνατότητες.

Δευτέρα 27 Αυγούστου 2007

Γλάστρα κιούλι





(Αφήγημα εξατομίκευσης ιστορικού γεγονότος)


Κτύπησε απρόθυμα την πόρτα· ήθελε και δεν ήθελε να του ανοίξουν. Το δίλημμα έληξε μόλις άναψε το φως του ηλιακού η Φιλαρέτη. Ο Ευαγόρας γύρισε απότομα να φύγει· δεν πρόσεξε στο μισοσκόταδο τη γλάστρα με το κιούλι που ήταν ακουμπισμένη σχεδόν άτακτα στο μικρό εξώστη. Ο θόρυβος, ίσως και το αθέλητο ξεφωνητό του εφήβου, επιτάχυνε το άνοιγμα της πόρτας. Δεν πρόλαβε να φτάσει στο περιτοίχισμα του κήπου όταν άκουσε τη φωνή της.
-- Ποιος είναι;
Καθόλου τρομαγμένη, σαν να τον περίμενε από ώρα πολλή· λειτούργησε καταπραϋντικά στο δικό του φόβο. Ένιωσε πως βρισκόταν στην ασφάλεια φιλικού περιβάλλοντος· σταμάτησε, έστριψε το κεφάλι κι αντίκρισε στο πλαίσιο της κατάφωτης πόρτας το λευκό στεφάνι των μαλλιών της να περιβάλλει το στενόμακρο πρόσωπο. Τα χαρακτηριστικά της δεν τα πρόσεξε, άλλωστε το φως ερχόταν από πίσω. Όμως, εκείνη η φωνή ήταν που τον έπεισε, μάλλον τον μαγνήτισε, τέλος τον προσήλκυσε. Το πρώτο βήμα επιστροφής έγινε χωρίς να 'χει αποφασιστεί· τα επόμενα έγιναν αποφασιστικά, όπως ξεστομίστηκαν και οι πρώτες λέξεις.
-- Σας παρακαλώ... Μπορείτε να με κρύψετε;
Ο φόβος ξεθώριασε· κάθε υποψία κινδύνου είχε εξαφανιστεί κι από τη σκέψη κι από την καρδιά του. Το άφωτο πρόσωπο με τα αστραφτερά μαλλιά κι η διαρκής αντήχηση της ολόθερμης φωνής γέννησαν μέσα του την εμπιστοσύνη.
-- Με κτύπησαν και με κυνηγούν...
-- Έλα.
Ήταν το πιο ζεστό άκουσμα που έφτασε ποτέ στ' αυτιά του· άπλωσε βάλσαμο ίσαμε το μεδούλι των οστών του· την ακολούθησε ώς τον καναπέ του ηλιακού. Εκεί τον εγκατέλειψαν τα υπολείμματα δυνάμεων που τόση ώρα είχε επιστρατεύσει. Τα πόδια και τα χέρια του κρέμονταν τώρα αμήχανα, και το κεφάλι του έγερνε άνευρο στην κουπαστή του σκαλιστού καθίσματος.


Δεν ξύπνησε έτσι. Αργά το πρωί αντιλήφθηκε σε διπλανό χώρο σιγομιλήματα που αγωνίζονταν να μην τον ενοχλήσουν. Η ψεσινή του περιπέτεια, όμως, τον είχε καταστήσει υπερβολικά ευαίσθητο και στον παραμικρό θόρυβο. Κοίταξε από το παράθυρο· τα κλαδιά της φοινικιάς· νόμισε πως τον χαιρετούσαν· κανονικά θα 'πρεπε να του φανούν απειλητικά· παραξενεύτηκε που αισθανόταν όμορφα στο ξένο στρώμα, στο ξένο δωμάτιο. Μπορεί να βοηθούσαν τα λευκά πεντακάθαρα σεντόνια που μύριζαν λεβάντα· μπορεί ο φθαρμένος καθρέφτης στην παλαιική κορνίζα, όπου καθρεφτιζόταν το χαμόγελό του· παράξενο χαμόγελο. Μπορεί κι η ανάμνηση της θερμής φωνής.


Δεν του αφέθηκε χρόνος για άλλες ερμηνείες. Δυνατά κτυπήματα στην εξώπορτα και κραυγές στα αγγλικά τον συντάραξαν. Ήταν φανερό πως οι διώκτες του είχαν φτάσει ώς το καταφύγιό του. Δεν πρόλαβε να αντιδράσει· άκουσε την πόρτα ν' ανοίγει και τη φωνή σταθερή, σχεδόν πρόσχαρη, να δέχεται τους νεοφερμένους στη γλώσσα τους. Σύντομα οι κραυγές τους κόπασαν, οι φράσεις τους υποχρεώθηκαν να συντονιστούν με το ρυθμό της φωνής της, οι απαιτήσεις τους αποσύρονταν η μια μετά την άλλη. Τέλος τους άκουσε να λένε "Thank you", και να φεύγουν. Η πόρτα σφαλίστηκε πίσω τους και βασίλεψε ανήσυχη σιγή, ώσπου ο αχός των βημάτων τους έσβησε στο δρόμο. Ανάπνευσε, και συνειδητοποίησε πως τόση ώρα κρατούσε και την ανάσα του. Έκλεισε τα μάτια· ένα τεράστιο ευχαριστώ ανάβλυζε από το στήθος του και γύρευε αποδέκτη.

Τότε ήταν που τον ξάφνιασε η κραυγή.
-- Το παλικάρι!
Και είδε να ορμούν στο δωμάτιο αυτή κι άλλες δυο ανόμοιες γυναίκες. Αυτή, την αναγνώρισε από τα μαλλιά· παρότι τώρα δεν ήταν ξέπλεκα, διατηρούσαν την ψεσινή γοητεία τους. Μόλις τον είδε ξαπλωμένο στο κρεβάτι, άστραψε το πρόσωπό της. Πρόσεξε τα χαρακτηριστικά της· ευγενικά, πρόσχαρα, καταδεκτικά· ρυτίδες να υπογραμμίζουν τα εκφραστικά μάτια. Ταύτισε τα μάτια με τη φωνή· μόνο από τέτοιο βλέμμα θα μπορούσε να πηγάζει εκείνη η φωνή.
-- Δοξάζω Σε, Θεέ μου
την άκουσε να αναστενάζει, καθώς έστρεφε το πρόσωπο προς τη γωνιά του δωματίου, όπου μόλις τώρα, ακολουθώντας την πορεία που διέγραφε η ματιά της, πρόσεξε ο Ευαγόρας πως κρεμόταν η εικόνα της Γλυκοφιλούσας. Πρώτη φορά τον εντυπωσίαζε τόσο η τρυφερή προσέγγιση Μάνας και Μονογενή. Το χαμόγελο του Εμμανουήλ του θύμισε το δικό του που είχε δει λίγο πριν στον καθρέφτη· ίδια συναισθήματα, ίδιες αντιδράσεις, σκέφτηκε· χαμογέλασε. Στο μεταξύ η Φιλαρέτη ήταν στο προσκέφαλό του.
-- Μην ανησυχείς, παλικάρι μου. Τους Εγγλέζους τους κουμαντάρω εγώ· η Νεσλά από δω αναλαμβάνει τους ζαπτιέδες.
Η γηραιότερη από τις δυο γυναίκες γέλασε καλόκαρδα.
-- Να φέρω το αυκολέμονη; κοπελλούιν εν να πεινά.
Δεν περίμενε να πάρει οδηγία· στο σπίτι της Φιλαρέτης η Νεσλά ένιωθε νοικοκυρά.





Ερχόταν κάθε πρωί από το δικό της με τα πόδια. Ζούσε στη γειτονιά Νεπέτ Χανέ της Χώρας με τον άντρα της τον Αχμέτ. Έβγαινε με το ξημέρωμα από την πόρτα της Πάφου και περνώντας πίσω από την Αρχιγραμματεία έφτανε εδώ, στους Αγίους Ομολογητές πριν ακόμα ανατείλει ο ήλιος. Ίσαμε το μεσημέρι που έφευγε, προλάβαινε όλες τις δουλειές. Φρόντιζε πρώτα απέξω, καθάριζε την αυλή κι ύστερα έμπαινε στην κουζίνα. Ήταν η ώρα που συναντούσε την κυρά· έψηνε τον καφέ -μεγάλη μαστόρισσα- και καθόντουσαν οι δυο τους να τα πουν. Σήμερα η κυρά δεν άρχισε να της διηγείται τα ψεσινά της όνειρα, όπως συνήθιζε σχεδόν κάθε μέρα. Είχε ύφος συνωμοτικό, πολύ συγκρατημένο.
-- Κυρία εν εκοιμήθηκεν καλά εψές.
Ξεκίνησε απότομα η Φιλαρέτη.
-- Άκου, Νεσλά· δεν κοιμήθηκα καθόλου...
Και της διηγήθηκε τα συμβάντα της νύχτας. Τα δειλά κτυπήματα στην πόρτα, το θόρυβο της γλάστρας και το ξεφωνητό, την περιποίηση του έφηβου, την απόκρυψή του στο πίσω δωμάτιο, την παρασκευή της σούπας, την αγρύπνια της στην κουνιστή πολυθρόνα του σαλονιού... Της είπε και για τον τρόμο που πέρασε, πριν εμφανιστεί το παλικάρι, από τη φωτιά που ξέσπασε πάνω στο λόφο, και τον καπνό που πλημμύρισε το σπίτι.

Η Νεσλά έδειχνε να καταλαβαίνει.
-- Ρωμηοί εκάμασιν φασαρίαν εψές γειτονιάν σου, αμμά φασαρία εξεκίνησεν από γειτονιάν μου.
Και διηγήθηκε στην κυρά της όσα συνέβησαν το περασμένο δειλινό στη Φανερωμένη. Την είχε ενημερώσει καταλεπτώς ο Αχμέτ το βράδυ. Καθόταν, έτσι της είπε, το απομεσήμερο στο καφενείο με τους φίλους του -το συνηθίζει ν' απολαμβάνει τον αργιλέ του στον καφενέ του Κωνσταντή, λίγο πιο κάτω από την τζιαμούδα- όταν ακούστηκαν δυνατές φωνές από την πλευρά της εκκλησίας, ενώ συγχρόνως κτυπούσαν οι καμπάνες. Έτρεξαν όλοι να δουν και βρέθηκαν ανάμεσα στο πλήθος που συνέρεε από τους γύρω δρόμους και χειρονομούσε και ζητωκραύγαζε· ένας άντρας με ρεπούπλικο τους μιλούσε από την Εμπορική λέσχη. Ακολούθησε άλλος κι άλλος. Κατηγορούσαν την κυβέρνηση και τους Εγγλέζους, κι ο Αχμέτ δε δίστασε να χειροκροτήσει κι αυτός όταν άκουσε να μιλούν ενάντια στην καταπίεση και την εκμετάλλευση· ήξερε καλά, παρότι αγράμματος, πως ο ιδρώτας του μετατρεπόταν σε πλούτο για τους ξένους. Εξάλλου, αυτά τα είχε κουβεντιάσει και με το γιο του. Ύστερα εμφανίστηκε στα σκαλοπάτια ο παπάς της Φανερωμένης· τον γνώριζε, τον συναντούσε συχνά και τον χαιρετούσε, γιατί η κατοικία του βρισκόταν στην αυλή της εκκλησίας, κι όταν πήγαινε για τον καφενέ περνούσε από κει για συντόμι. Οι φωνές και τα ζήτω δεν άφηναν ν' ακουστούν τα λόγια του, μα σύντομα γύρισε απότομα μέσα κι επέστρεψε ανεμίζοντας μια μεγάλη ελληνική σημαία. Ο Αχμέτ ξαφνικά ένιωσε ξένος· αποτραβήχτηκε· μόλις τότε πήρε είδηση πως είχε βρεθεί στο μέσο της συγκέντρωσης, αφού αδιάκοπα κατέφθαναν όλο και περισσότεροι χωραΐτες. Άλλωστε, ο παλμός του πλήθους είχε ανέβει, οι φωνές άρχισαν να τον τρομάζουν, σταδιακά ένιωθε ανεπιθύμητος. Έμεινε πίσω, αλλά καταλάβαινε πως αυτός ο κόσμος ήταν αποφασισμένος για όλα, το καζάνι της αγανάκτησης δε θ' αργούσε να εκραγεί. Πραγματικά, σε λίγο παρατήρησε το πλήθος να μετακινείται, τον τόπο να αδειάζει σιγά σιγά· οι συγκεντρωμένοι κατευθύνονταν προς το Μακρύδρομο. Ήταν η ώρα που καλπάζει το λυκόφως στους δρόμους της πρωτεύουσας· διέκρινε απέναντί του τον καφετζή.
-- Πάνε στο κυβερνείο. Έλα να μου δώσεις ένα χεράκι να κλείσω στα γρήγορα το μαγαζί.
Τον ακολούθησε ο Αχμέτ και σαν έκλεισαν και την τετράφυλλη πόρτα και πέρασε ο Κωνσταντής το ρωμανίσι, τράβηξε μέσα από τα στενά δρομάκια για το σπίτι του. Η Νεσλά σίγουρα τον περίμενε υπομονετικά.

Η Φιλαρέτη της χάιδεψε το χέρι.
-- Καλή μου, φαντάζομαι την αγωνία σου· από το σπίτι σου σίγουρα άκουγες τις φωνές.
Και γεμάτη φροντίδα για τον άνθρωπο που δέκα χρόνια τώρα ήταν η καθημερινή της συντροφιά, ξεκίνησε να της εξηγεί το πώς και το γιατί των γεγονότων. Με την αφήγηση που παρακολούθησε, κατάλαβε επακριβώς τι είχε συμβεί: ό,τι, αλίμονο, εδώ και πολλούς μήνες φοβόταν. Η πυρπόληση του κυβερνείου -δε χωρούσε αμφιβολία πως εκεί είχε εκδηλωθεί η ψεσινή φωτιά- δεν ήταν μήτε η αρχή, μήτε το τέλος· ήταν ένα ξέσπασμα απ' αφορμή την ανέχεια και τον κατατρεγμό, μα είχε βαθιές αιτίες στην απαίτηση για ελευθερία και δικαιοσύνη. Χωρίς αμφιβολία τα νέα παιδιά που ξεσηκώθηκαν, ανάμεσά τους, προφανώς, και το παλικάρι που κοιμόταν κρυμμένο στο πίσω δωμάτιο, αγωνίζονταν να φέρουν στον τόπο την άνοιξη για να διαδεχτεί τους ατέλειωτους χειμώνες· ο τρόπος, όμως, ήταν που την ανησυχούσε. Όση ώρα η Φιλαρέτη μιλούσε, η Νεσλά βυθιζόταν ολοένα σε σκέψη βασανιστική. Μόλις βρήκε την ευκαιρία, την ξεστόμισε.
-- Γιατί, κυρά, δε φώναξαν και δικό μου γιο να τρέξει μαζί τους; Νιαζί μου δεν τους θέλει τους Εγγλέζους.
Ήταν σειρά της Φιλαρέτης να σιωπήσει. Αλήθεια, σκέφτηκε, γιατί στον αγώνα μας να διώξουμε τους αποικιοκράτες, αντί να συμπαρασύρουμε και τους μουσουλμάνους συμπατριώτες μας, τους αφήνουμε, ή και τους στέλνουμε ακόμη, στα χέρια και στα αυριανά, ίσως, σχέδια τους; Δε θα 'πρεπε να το καταλαβαίνουμε πως αργά ή γρήγορα θα τους χρησιμοποιήσουν στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους; για να εξασφαλίσουν την παραμονή τους στο νησί μας;

Τις σκέψεις και την αναστροφή των δυο γυναικών είχε διακόψει το χαρούμενο καλημέρισμα της Υακίνθης. Είχε μπει από τη μισάνοιχτη πόρτα της κουζίνας, έτρεξε, αγκάλιασε τη γιαγιά της.
-- Ανησυχήσαμε, είπε, όταν μάθαμε τα γεγονότα του κυβερνείου· ήρθα να δω αν είσαι καλά.
--Είμαι μια χαρά, χαρά μου, και σου έχω στο ερμαράκι φυλαγμένο το γλυκό που σου αρέσει· το φτιάξαμε χτες με τη Νεσλά· αρωματίσαμε το σιρόπι με κιούλι. Πάρε το, κι έλα κάθισε κοντά μου, έχω πολλά να σου πω.
Θρονιάστηκε σ' ένα λεπτό στην παρέα η κοπέλα, μασουλώντας το ραβανί, και στύλωσε την προσοχή της ν' ακούσει. Αυτό που άκουσε, όμως, ήταν οι φωνές και τα κτυπήματα των εγγλέζων στρατιωτών στην πόρτα της εισόδου.


Η αυγολέμονη άχνιζε καθώς την προσκόμιζε η Νεσλά, και το άρωμά της θύμισε στον Ευαγόρα πως πεινούσε. Περίεργα πράγματα· αισθανόταν γεμάτος ζωντάνια κι όρεξη. Όχι πως λησμόνησε τον κίνδυνο που διέτρεξε ψες, τον κίνδυνο που διέτρεξε και πριν λίγο, μα να, ένιωθε σίγουρος πως η περιπέτειά του ήταν πια παρελθόν. Η Νεσλά δεν έλειψε παρά μια στιγμή μονάχα, όσο να σερβίρει στο πιάτο και να γυρίσει· όμως, στην απουσία της έλαμψε το καινούριο πρόσωπο. Η Υακίνθη πλησίασε στα πόδια του κρεβατιού και του 'στειλε το πιο σεμνό χαμόγελο του κόσμου.
-- Καλημέρα.
Θα μπορούσε, σκέφτηκε, να ξαναπεράσει τον ψεσινό εφιάλτη, αν ήταν να ξαναδεχτεί τούτο το χαιρετισμό.
-- Καλημέρα σας, δεσποινίς
κόμπιασε, και τράβηξε την κουβέρτα ίσαμε το πηγούνι του. Η Υακίνθη έπνιξε ένα κύμα γέλιου που πήγε να ξεμυτίσει στο πρόσωπό της, και φανέρωσε το χαρακτήρα της. Δεν ήταν πια ανέμελο κοριτσόπουλο, όπως την υπολόγιζε η γιαγιά της. Στα εικοσιένα της ξεχώριζε από τις συνομήλικές της με τη μόρφωση και το ήθος της. Η Λευκωσία είχε να λέει και για την ομορφιά και για την εξυπνάδα της. Ο πατέρας της, άλλωστε, πασίγνωστος γιατρός και πολιτευτής, δεν έκρυβε το καμάρι του για τη μοναχοκόρη του. Μαζί με τη γυναίκα του, τη μονάκριβη θυγατέρα της Φιλαρέτης, είχαν φροντίσει να την προετοιμάσουν άριστα για τη ζωή. Έλεγαν πως είχε πάρει τα πιο εκλεκτά χαρίσματα από τον παππού της, κι όταν το άκουγε αυτό η Φιλαρέτη συγκατένευε συγκινημένη· ο μακαρίτης ο άντρας της ήταν μοναδικός άνθρωπος.

Το πότε εξαφανίστηκε από το πιάτο η αυγολέμονη δεν το πρόσεξε κανείς. Μόνο καθώς σκούπιζε τα χείλη του ο Ευαγόρας με την υφαντή πετσέτα, πρόσεξε στο κοίταγμα της γερόντισσας την άπειρη ευχαρίστηση που της πρόσφερε απολαμβάνοντας τόσο έκδηλα τη σούπα που του έφτιαξε κατάνυχτα. Οι τρεις τους ήταν καθισμένες στο χαμηλό σοφά και συζητούσαν για το φαγητό του μεσημεριού. Η Υακίνθη είχε αποφασίσει να μείνει ίσαμε το απόγευμα και θα βοηθούσε τη Νεσλά να ετοιμάσουν γεμιστά· ντομάτες και βαζάνια, τα κολοκύθια δεν αρέσουν στην κυρά. Σηκώθηκε η κοπέλα, πήρε το πιάτο και βγήκε από το δωμάτιο. Την ακολούθησε η γριά. Η Φιλαρέτη πλησίασε στο κρεβάτι.
-- Θα φάμε το μεσημέρι, κι ύστερα... Τίναξα τα ρούχα σου, βούρτσισα και τα παπούτσια σου. Θέλω να 'σαι συγυρισμένος όταν βγεις στο δρόμο· να μην υποπτευθεί κανείς ότι ήσουν στα επεισόδια, βλέποντάς σε βουτηγμένο στο χώμα. Σε χτύπησαν πολύ, δεν είναι;
-- Είχα πέσει καθώς τρέχαμε στην κατηφόρα, και με πρόλαβαν.
-- Για πες μου από την αρχή, πώς έγιναν τα πράγματα;
-- Χτες το πρωί ο Γυμναστής μας στο Παγκύπριο...
-- Είσαι μαθητής του Παγκυπρίου;
-- Ναί, είμαι τελειόφοιτος.
-- Λοιπόν;
-- Ο Γυμναστής μας μάς είχε ενημερώσει από το πρωί πως μετά το μεσημέρι θα γινόταν συγκέντρωση και διαδήλωση εναντίον των Εγγλέζων. Εμείς οι μαθητές μετά το τέλος των μαθημάτων θα συγκεντρωνόμαστε στον προμαχώνα, εκεί στο Νέον Άνοιγμα, στην έξοδο του Μακρύδρομου, για να ενωθούμε με τους άλλους διαδηλωτές. Κατά το σούρουπο το πλήθος έφτασε, κι εμείς ενσωματωθήκαμε. Τα συνθήματα έδιναν κι έπαιρναν. Επικεφαλής ήταν ο σημαιοφόρος με την ελληνική σημαία κι ακολουθούσαμε σχεδόν τρεχτοί. Προσπεράσαμε το στάδιο κι ανηφορήσαμε κατά το λόφο του κυβερνείου. Μπροστά μας, δίπλα στις παράγκες των Δημοσίων Έργων, παρατάχτηκαν λίγοι αστυνομικοί, πεντέξη σουβαρήδες και άλλοι τόσοι πεζοί, να μας κόψουν το δρόμο. Πού βρέθηκαν στα χέρια μας τόσα ξύλα δεν κατάλαβα· εκείνο που κατάλαβα ήταν πως κραδαίνοντας τα ξύλα ξαφνιάσαμε τα άλογα που αφηνίασαν. Έγινε πανηγύρι· μπρος τα άλογα, ξωπίσω οι αναβάτες να τα κυνηγούν, πιο πίσω οι πεζοί, και τελευταίοι εμείς να τρέχουμε άλλοι στον κύριο δρόμο του Στροβόλου κι άλλοι στα ακρινά δρομάκια της γειτονιάς σας, ακολουθώντας τους αστυνομικούς που έσπευδαν να χωθούν στο κυβερνείο. Η παρέα μου μπήκαμε από τη δική σας μεριά, προσπεράσαμε την Εκκλησία και συναντήσαμε το μεγάλο όγκο των διαδηλωτών μπροστά στο δάσος· ήταν γύρω στις οκτώ· είχε πια σκοτεινιάσει για καλά. Το κτίριο το φρουρούσαν καμιά τριανταριά ροπαλοφόροι αστυνομικοί. Μας φώναζαν "πίσω" και ορμούσαν για να μας εξαναγκάσουν να υποχωρήσουμε. Πού εμείς· τους απαντούσαμε με βροχή από πέτρες. Μερικοί βουλευτές που συμμετείχαν στη διαδήλωση προσπάθησαν να μας ηρεμήσουν. Το πλήθος αγνόησε τις εκκλήσεις τους και καταστρέφοντας το συρματόπλεγμα εισόρμησε από πολλές κατευθύνσεις, έτσι που έφτασε ίσαμε τα προπύλαια του κυβερνείου. Η απαίτησή μας ήταν να παρουσιαστεί ο κυβερνήτης να ακούσει τη θέληση του λαού, όπως διαμορφώθηκε στη συγκέντρωση της Φανερωμένης. Η άρνηση του Εγγλέζου έκαμε να ξεχειλίσει το ποτήρι. Κάποιος νεαρός, ξέφυγε από τον κλοιό των αστυνομικών, σκαρφάλωσε στην αριστερή κολώνα της εισόδου κι ανεμίζοντας τη γαλανόλευκη που κρατούσε προκάλεσε νέα ρίγη ενθουσιασμού. Ένας από τους συμμαθητές μου σάλπισε με τη σάλπιγγα που κουβαλούσε και το σάλπισμα ακολουθήθηκε από νέα έφοδο του πλήθους. Η κατάσταση φαίνεται πως κρίθηκε πολύ επικίνδυνη γιατί αντιλήφθηκα το Γυμναστή μας να μαζεύει τους μαθητές για να σταθούμε ανάμεσα στους αστυνομικούς και τον κόσμο. Μάταια, βέβαια. Η βροχή από πέτρες συνεχιζόταν ασταμάτητα· πολύ λίγα παράθυρα διατηρούσαν ακόμα τα τζάμια τους· μερικοί αστυνομικοί ήταν ήδη τραυματισμένοι. Κατά τις εννιά ακούσαμε αυτοκίνητα να ανηφορίζουν· τέσσερα οχήματα της αστυνομίας γεμάτα ενόπλους προσπαθούσαν να πλησιάσουν διασχίζοντας το πλήθος. Τώρα η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη. Άλλοι λιθοβολούσαμε τους νεοφερμένους, άλλοι προσπαθούσαν να παραβιάσουν τις πόρτες του κυβερνείου. Τα αυτοκίνητα εγκαταλείφθηκαν και οι πιο γεροδεμένοι έσπευσαν να τα αναποδογυρίσουν και να τα πυρπολήσουν. Πώς έπιασε φωτιά η δυτική γωνιά του κτιρίου δεν ξέρω· πάντως πριν καλά καλά το συνειδητοποιήσουμε, ολόκληρο το δρύινο παλάτι παραδόθηκε στις φλόγες. Τότε ακούστηκαν οι πρώτοι πυροβολισμοί· είχε, προφανώς, δοθεί διαταγή να μας κτυπήσουν· τρομάξαμε, και πάνω στη σύγχυση που προκλήθηκε, το αστυνομικό σώμα εξαπέλυσε την επίθεσή του κάμνοντας χρήση ροπάλων και όπλων. Τρέχαμε να απομακρυνθούμε· μας πρόλαβε η πρώτη ομοβροντία και μας διασκόρπισε. Ένας μεσήλικας που έτρεχε δίπλα μου τραυματίστηκε στο πόδι· τον βοήθησε ένας φίλος μου. Εγώ πήρα την κατηφόρα στην κατεύθυνση της κοίτης του ποταμού, μα μέσα στο σκοτάδι σκόνταψα κι έπεσα προς στιγμή σε ξέβαθο χαντάκι. Με έφτασε ένας αστυνομικός και με κυνήγησε. Κατάφερα να του ξεφύγω· με έχασε μες στα δρομάκια της γειτονιάς σας. Όταν βεβαιώθηκα πως δε με ακολουθούσε πια, κτύπησα την πόρτα σας, ο Θεός ξέρει με πόση επιφύλαξη. Δε φανταζόμουν τι με περίμενε...
Το παλικάρι χαμογέλασε με ευχαρίστηση. Ένιωθε πως χρωστούσε αυτές τις λεπτομερείς εξηγήσεις στη γυναίκα που του πρόσφερε καταφύγιο. Η Φιλαρέτη κούνησε το κεφάλι.
-- Η Παναγία να βάλει το χέρι της, παιδί μου. Ανοίξαμε μεγάλες φουρτούνες! Έλα, τώρα, σήκω, να ντυθείς. Θα στείλω σε λίγο τη Νεσλά να σου φέρει νερό με το λαβομάνο να πλυθείς. Αλήθεια, δε μου χάρισες τ' όνομά σου.
-- Ευαγόρας.
-- Να ζήσεις· και να θυμάσαι πάντα πως τ' ονομά σου είναι φορτίο ευθύνης.

Η Φιλαρέτη βγήκε, κι ο έφηβος προτίμησε να μείνει λίγο ακόμα στο στρώμα. Η γριά δε θα 'ρχόταν αμέσως· τα γεμιστά έχουν το χασομέρι τους. Άλλωστε, ήθελε να ξαναφέρει στο νου του κάποιες λεπτομέρειες από τα επεισόδια του κυβερνείου που έμεναν κάπως θολές στη σκέψη του. Κάτι που τον είχε ξενίσει ιδιαίτερα ήταν η συμπεριφορά των αστυνομικών. Από την αρχή της σύγκρουσης ήταν φανερή η απροθυμία τους να κτυπήσουν αποτελεσματικά τους διαδηλωτές. Άραγε τέτοιες διαταγές πήραν, και γιατί να τις πάρουν, ή ήταν προσωπική τους επιλογή που καθρέφτιζε, ίσως, τη θετική τους διάθεση απέναντι στους στόχους της διαδήλωσης; Προσπάθησε να βρει ερείσματα να στηρίξει τις εκδοχές του. Εκείνο, όμως, που παρεμβαλλόταν αποφασιστικά στην κρίση του ήταν η τελευταία τελευταία εμπειρία του από τη σύγκρουση. Είναι σχεδόν βέβαιος πως ο αστυνομικός που τον κυνήγησε όταν σηκώθηκε από το πέσιμό του, καθώς τον ακολουθούσε ανεβοκατεβάζοντας, στον αέρα μάλλον, το ρόπαλό του, του είπε "βούρα γλήορα, πε, χώστου". Ακόμα αντηχεί στ' αυτιά του αυτός ο πνιχτός ψιθυρισμός. Να σήμαινε μήπως την πρόθεσή του να τον προστατεύσει; Γιατί να το κάμει;

Άκουσε διακριτικό κτύπημα στη μεσόπορτα και τη νεανική φωνή της Υακίνθης.
-- Μπορώ να μπω;
Απάντησε θετικά με μια ακαθόριστη μάζα ήχων που, ευτυχώς, αποκωδικοποιήθηκε σωστά. Στο άνοιγμα της πόρτας πρόβαλε το πρόσωπό της.
-- Δεν ενοχλώ, έτσι;
Νέα μάζα ήχων που θα μεταφραζόταν "ευχαρίστησή μου" αποκωδικοποιήθηκε επίσης σωστά, αφού η Υακίνθη βρέθηκε να κάθεται δίπλα στο κρεβάτι.
-- Η γιαγιά μου είπε πως σε λένε Ευαγόρα.
-- Ε... Ναι.
-- Και είσαι τελειόφοιτος του Παγκυπρίου.
-- Ναι.
-- Και είσαι Καρπασίτης.
-- Αυτό πού το ξέρετε;
-- Ο φίλος σου ο Ευέλθων, πού λες να βρίσκεται τώρα;
Ταράχτηκε ο έφηβος, μα προσπάθησε να το ξεπεράσει.
-- Γνωρίζετε το Ευέλθοντα;
-- Λίγο...
-- Ψες χρειάστηκε να βοηθήσει έναν τραυματία και τον έχασα στο σκοτάδι. Ελπίζω να κατάφερε να γυρίσει στο σπίτι του.
-- Σε βεβαιώνω πως γύρισε! Κάπως αργά, βέβαια, αλλά γύρισε.
-- Αλήθεια, πού τον γνωρίζετε τον Ευέλθοντα; Είμαστε φίλοι τρία χρόνια τώρα. Κάναμε παρέα στο σχολείο, αλλά και τώρα που φοιτά στο Διδασκαλείο συναντιόμαστε συχνά. Είναι κι αυτός εραστής των κλασσικών γραμμάτων. Σκοπεύω να ακολουθήσω το παράδειγμά του· θέλω κι εγώ να γίνω δάσκαλος. Το Ριζοκάρπασο είναι γεμάτο παιδιά που διψούν για ελληνική παιδεία.
-- Ο Ευέλθων θα δουλέψει εδώ στη Λευκωσία. Τον ενοχλεί, όμως, που θα γίνει κυβερνητικός υπάλληλος. Η γιαγιά, πάντως, τον ενθαρρύνει· ήταν δασκάλα, βλέπεις, στον καιρό της.
-- Είσαι η Υακίνθη! Η αδελφή του Ευέλθοντα! Έχω ακούσει τόσα πολλά για σένα από τον αδελφό σου, που έπρεπε να σε καταλάβω μόλις σε είδα.
Άφησε μια στιγμή τη σκέψη του να γυρίσει μέσα του, κι αμέσως συνέχισε.
-- Και να σκεφτείς ότι όλα αυτά τα θαυμάσια μου συμβαίνουν χάρη σε μια γλάστρα!
-- Γλάστρα κιούλι. Μόλις μάζεψα τα σπασμένα από τον εξώστη. Η γιαγιά μου είπε πως σκουντούφλησες ψες.
-- Ναι· ήμουν τρομαγμένος· νόμιζα πως με κυνηγούσαν.
-- Γιατί "νόμιζες"; Κυκλοφορούσαν φαντάσματα;
-- Αυτό ακριβώς ήταν που σκεφτόμουν πριν μπεις στο δωμάτιο. Είμαι σίγουρος πως αύριο θα με βοηθήσει ο Ευέλθων να βρω την απάντηση. Ίσως να τον απασχολεί κι αυτόν το ίδιο ερώτημα.
-- Δηλαδή;
-- Δηλαδή, οι αστυνομικοί που όρμησαν επάνω μας μετά την πυρπόληση του κυβερνείου, είχαν πραγματική πρόθεση να μας κτυπήσουν ή συμμερίζονταν τα δικά μας αισθήματα;
-- Ξεχνάς πως πριν μια ώρα ήρθαν Εγγλέζοι ίσαμε τον ηλιακό, εδώ δίπλα. Βέβαια, φαίνεται πως η έρευνα είναι γενική, δεν ήρθαν, προφανώς, μόνο εδώ, ούτε φάνηκε να γύρευαν κάποιο συγκεκριμένο άτομο, όμως...
-- Είμαι σίγουρος πως άκουσα τον αστυνομικό που με κυνηγούσε να μου λέει να τρέξω να κρυφτώ. Ίσως γνώριζε πως θα ακολουθούσαν το πρωί οι Εγγλέζοι. Άλλωστε και όλη η στάση των αστυνομικών ήταν περίεργη. Έδιναν την εντύπωση πως αρνούνταν να εφαρμόσουν τις διαταγές που έπαιρναν από τους προϊσταμένους τους στο κυβερνείο. Ένας, μάλιστα, τον είδα με τα μάτια μου, πρέπει να τον έλεγαν Χιτσί, έτσι τον φώναξε ο επικεφαλής, αρνήθηκε να συλλάβει τους νεαρούς που ανάρτησαν τη σημαία μας στην κολώνα της εισόδου.
-- Οι σκέψεις σου δεν είναι ανεδαφικές. Όμως τα πράγματα είναι πολύ ανακατεμένα· δύσκολα θα ξεκαθαρίσουν. Οι Εγγλέζοι ήδη προσπαθούν, και είμαι βέβαιη ότι από σήμερα θα προσπαθούν περισσότερο, να εκμεταλλευτούν την παρουσία των μουσουλμάνων του νησιού μας· και μην ξεχνάς ότι οι πλείστοι αστυνομικοί είναι μουσουλμάνοι. Οι Εγγλέζοι, όταν ήρθαν στην Κύπρο, την είδαν κατάξερη και νόμισαν πως ήταν στραγγισμένοι όλοι οι χυμοί της γης μας. Ξεγελάστηκαν όμως, γιατί ρέουν ασταμάτητα οι υπόγειοι ποταμοί της παράδοσής μας κι αρδεύουν τις παμπάλαιες ρίζες μας. Γρήγορα κατάλαβαν πως για να μείνουν είναι απαραίτητο από τη μια να τιθασεύσουν την εθνική συνείδηση των Ελλήνων -παράδειγμα η απαγόρευση της διδασκαλίας της ελληνικής Ιστορίας στα σχολεία μας- και από την άλλη να δημιουργήσουν τούρκικη εθνική συνείδηση στους μουσουλμάνους συμπατριώτες μας για να είναι εύκολη λεία εθνικιστικών μηνυμάτων, και συνεπώς αθύρματα στα χέρια τους.
Η Υακίνθη διαπίστωνε πως ο Ευαγόρας κατανοούσε όσα άκουγε, και παρασύρθηκε σε μια εκτεταμένη ανάλυση του προβλήματος. Όταν φοιτούσε στη Σχολή Καλογραιών είχε την τύχη να παρακολουθήσει έναν εξαίρετο καθηγητή των Ελληνικών, μανιάτη, Φρίξο Διασάκο τον έλεγαν, που με εκπληκτική ευφράδεια, αλλά και πολύ εμπεριστατωμένα τους εξηγούσε τακτικά την πορεία των κοινωνικών μετασχηματισμών στην Κύπρο και στον Ελληνισμό. Επέμενε πως στο νησί ποτέ δεν εγκαταστάθηκαν συστηματικά Τούρκοι, ούτε καν Οθωμανοί, και ότι οι μουσουλμάνοι της Κύπρου δεν είναι παρά εντόπιοι εξισλαμισθέντες ρωμηοί. Έκτοτε η Υακίνθη επανειλημμένα είχε μελετήσει, διερευνήσει και
συζητήσει αυτό το θέμα και είχε ισχυρές απόψεις. Τώρα που έβλεπε πόσο πρόθυμα ο Ευαγόρας την παρακολουθούσε δεν έλεγε να τελειώσει. Ήθελε, λες και μιλούσε στην ηγεσία του τόπου, να πείσει πως θα 'πρεπε άμεσα και χωρίς αναστολές να ξεκινήσει ένας κοινός αγώνας όλων των Κυπρίων για αποτίναξη του αποικιοκρατικού ζυγού, πως θα 'πρεπε η δυναμική που δημιουργήθηκε από το όραμα της ελευθερίας να διοχετευθεί προς το σύνολο του πληθυσμού του νησιού, χωρίς αποκλεισμούς, χωρίς υστεροβουλίες· μόνο έτσι θα εξασφαλιζόταν το ποθούμενο αποτέλεσμα.

Την προσπάθειά της διέκοψε η Νεσλά που έφτασε με το λαβομάνο.
-- Λακκιρτίν, κόρη μου, εν καλόν, αμμά κοπελλούιν έμεινεν μες στο στρώμαν. Άτε, πάμεν, να φορήσει ρούχα του. Φαΐν όπου τζι αν είσαι εψήθηκεν.
Η Υακίνθη έδωσε στον Ευαγόρα την υπόσχεση πως θα συνέχιζαν στο τραπέζι τη συζήτηση και βγήκε. Η Νεσλά άφησε το λαβομάνο και πήγε να την ακολουθήσει· κοντοστάθηκε. Ήθελε να ενθαρρύνει το παλικάρι σ' αυτό που το έβλεπε να προχωρά· ήθελε, όμως, και να το παρακαλέσει να έχει στο νου του πως και το δικό της παιδί ήταν πρόθυμο να τα βάλει με τους Εγγλέζους. Μετάνοιωσε· όσο κι αν ένιωθε οικεία, όσο κι αν η στάση των ρωμηών ήταν απέναντί της φιλική, κάπου αισθανόταν πως κρυβόταν η απόρριψη. Έσυρε σιωπηλή το βήμα έξω από το δωμάτιο. Όταν, κλείνοντας πίσω της την πόρτα, άλλαξε γνώμη, ήταν πια αργά να επιστρέψει. Έκτισε αμέσως την ελπίδα πως στο τραπέζι θα της δινόταν κάποια ευκαιρία να εκδηλωθεί.
Ο έφηβος ετοιμάστηκε, και στάθηκε μπροστά στον καθρέφτη. Αισθανόταν πως το τελευταίο εικοσιτετράωρο το πέρασε με τον πιο έντονο τρόπο. Η συμμετοχή του στη διαδήλωση και στη μικρογραφία επαναστατικής ενέργειας στο κυβερνείο, αλλά και η τυχαία επικοινωνία με τη γιαγιά και την αδελφή του Ευέλθοντα, θα καθόριζαν στο εξής σημαντικές επιλογές του. Έβλεπε από τη μια την αναγκαιότητα να πάρει μέρος στον αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας του, κι από την άλλη την πιθανότητα αυτός ο αγώνας να πάρει λάθος δρόμο και να οδηγήσει σε περιπέτειες και σε χειρότερες μορφές υποδούλωσης. Πάντως ήταν ευχαριστημένος που συνειδητοποιούσε το δίλημμα. Πέρασε τα δάχτυλα ανάμεσα στα μαλλιά του· χαμογέλασε.


Άφησε το σακάκι του κρεμασμένο και βγήκε από το δωμάτιο. Βρέθηκε στον ηλιακό· η πόρτα της κουζίνας ήταν ακριβώς απέναντι, κράνοιχτη· άκουσε εκεί τις τρεις γυναίκες να κουβεντιάζουν. Προτίμησε να περιεργαστεί τις φωτογραφίες που κρέμονταν στους τοίχους. Τον σαγήνευσε η γνωστή του φυσιογνωμία του Ευέλθοντα· ο φωτογράφος τον είχε στήσει μπροστά σ' ένα ειδυλλιακό σκηνικό που φάνταζε με το πέρασμα των πεντέξη χρόνων κωμικό για όποιο γνώριζε το σημερινό επαναστάτη νεαρό. Σε διπλανή κορνίζα πόζαρε η γερόντισσα με το μακαρίτη τον άντρα της· καθισμένος εκείνος, με το χέρι ακουμπισμένο στο τραπεζάκι δίπλα του, ενώ η συμβία του όρθια πίσω δεξιά του. Αφαιρέθηκε, προσηλωμένος σ' αυτή τη συνωρίδα· η μακρόχρονη συμβίωση είχε εξομοιώσει τις δυο φυσιογνωμίες που αλληλοσυμπληρώνονταν ως στέρεο βάθρο της εξέλιξης της οικογένειας που δημιούργησαν. Παρέκει η Υακίνθη με τη στολή της Σχολής των Καλογραιών, με το πλατύγυρο καπέλο, ανάμεσα στους γονείς της· ίσως -το συμπέρασμα πρόκυπτε από τη διαφαινόμενη ηλικία της- φωτογραφημένη την ημέρα της αποφοίτησής της. Άκουσε την εντολή της Φιλαρέτης.
-- Νεσλά, ειδοποίησε το παλικάρι πως είναι έτοιμο το τραπέζι· φαίνεται ντροπιάρης, θα περιμένει να τον φωνάξουμε!
Άκουσε και την παρατήρηση της Υακίνθης.
-- Αισχυντηλός, γιαγιά, όχι ντροπιάρης· είναι κι αυτός εραστής των κλασσικών γραμμάτων, σαν τον εγγονό σου· πρόσεχε!
Έσπευσε να διαψεύσει τα συνώνυμα της ιδιότητας που του απέδιδαν· μπήκε στην κουζίνα.
-- Καλώς τον· έλα πάρε θέση στο τραπέζι· κάθισε εδώ που δε φυσά, μην κρυώσεις.
Περιποιητική η γερόντισσα. Θυμήθηκε τη μάνα του στο χωριό· είχε σχεδόν δυο μήνες που έλειπε από το σπίτι του. Δεν ήταν δα κι η πρώτη φορά που έφευγε για να έρθει στη Λευκωσία, μα κάθε φορά άφηνε ένα μεγάλο κομμάτι του εαυτού του εκεί πέρα. Δεν ήταν μονάχα οι γονιοί και τ' αδέρφια του· ήταν κι ο τόπος, οι μυρωδιές κι οι μελιχρότητες και τ' αγνάντια του, τ' αγροικήματα -τα θροΐσματα, τα βουίσματα, τα γαργαρίσματα, τα φλοισβίσματα, τα κελαρύσματα- και τα ψηλαφίσματά του. Ήταν η άμεση αίσθηση της πατρίδας· το πλινθόκτιστο σπίτι με το δώμα, το πηγάδι με το αλακάτι, ο φούρνος και, παραπέρα, το μελίσσι· η εκκλησιά του Αγίου Συνεσίου και τα ερείπια του Αγίου Φίλωνα· το πανηγύρι του Αποστόλου Αντρέα· το ζεστό σταρένιο ψωμί κι η τραγανή γυρισταρκά. Όλα αυτά ήταν ανάγκη να τα εγκαταλείπει για να τα κερδίσει· ήταν ανάγκη να τα στερείται για να τα χαρεί. Η αυριανή εντρύφηση περνά μέσα από τη σημερινή αποξένωση. Του το λέει κι ο Φιλόλογός του συχνά-πυκνά, και σταλάζει παρηγοριά στην ψυχή του. Μέσ' από το καμίνι του πόνου πραγματοποιείται η κατεργασία του μετάλλου της προσωπικότητας· και απαιτείται τέλειο μέταλλο για να κατασκευαστεί ένας δάσκαλος, πολύ περισσότερο αν θα 'ναι δάσκαλος αλυσοδέσμιου λαού.

Από τον κόσμο των αναμνήσεων τον επανέφερε το πιάτο που τοποθετήθηκε μπροστά του. Ευχές για όρεξη δε χρειαζόταν· μόλις κάθησαν και οι ομοτράπεζες, επιδόθηκε στην απόλαυση των γεμιστών, διακόπτοντας πού και πού για να πει ένα φιλοφρόνημα για τις μαγειρικές ικανότητες της Νεσλά, ή ένα σχόλιο στην κουβέντα της Φιλαρέτης με την εγγονή της για την περιποίηση του κήπου. Ο Ευέλθων είχε υποσχεθεί στη γιαγιά του πως θα 'ρχόταν ένα απόγευμα αυτής της εβδομάδας για να βάλει μπρος τη φθινοπωρινή φροντίδα των λουλουδιών. Πέμπτη σήμερα και ποιος ξέρει πότε θα ευκαιρήσει μ' όλ' αυτά που ανακατεύεται. Σκεφτόταν πως θα μπορούσε να έρθει κι αυτός μαζί με τον ακριβαγάπητο φίλο του, να κάμουν παρέα τη δουλειά· θα ήταν, άλλωστε, ένας καλός τρόπος να δείξει την ευγνωμοσύνη του για τη ζεστή φιλοξενία που βρήκε στο σπίτι της γερόντισσας. Θα του το προτείνει αύριο, μόλις συναντηθούν στο Σχολείο. Άραγε, να ζητούσε από την Υακίνθη να μην του πει ο,τιδήποτε σχετικό με τη συνάντησή τους, για να τον ξαφνιάσει αύριο; Η ιδέα μιας τόσο απρόσμενης για τον Ευέλθοντα έκπληξης τον έκαμε να δυσανασχετήσει όταν τον είδε μπροστά του αποσβολωμένο. Καθώς καθόταν απέναντι στην εξώπορτα της κουζίνας, ήταν ο πρώτος που διασταύρωσε το βλέμμα του με το νεοφερμένο.
-- Πού βρέθηκες εσύ εδώ, Ευαγόρα;
Οι τρεις γυναίκες στράφηκαν προς την πόρτα. Η Φιλαρέτη φάνηκε η λιγότερο έκπληκτη από τους συνδαιτυμόνες.
-- Έμπα μέσα και θα λάβεις όλες τις εξηγήσεις με το νι και με το σίγμα.
Ο Ευέλθων προτίμησε πρώτα να αγκαλιάσει το φίλο του που ήδη βρισκόταν δίπλα του. Ύστερα παρακολούθησε μια θυελλώδη περιγραφή των γεγονότων από τέσσερα στόματα που δούλευαν χωρίς συντονισμό, αλλά με πάθος να διατυπώσουν το καθένα από τη δική του σκοπιά την εμπειρία των τελευταίων ωρών. Το μόνο που ξέχασαν να του πουν ήταν πως το κιούλι της σπασμένης γλάστρας είχε μεταφυτευτεί κιόλας στο αριστερό παρτέρι του κήπου. Όταν κόπασε ο οίστρος των αφηγήσεων, ο Ευαγόρας ζήτησε να μάθει για την ψεσινή συνέχεια των κινήσεων του φίλου του. Τίποτε συνταρακτικό. Ο τραυματισμένος τον παρακάλεσε να τον βοηθήσει να φτάσει ίσαμε τους σπήλιους της Αγίας Παρασκευής, γιατί είχε σκοπό να διανυκτερεύσει κρυμμένος εκεί· έτσι το είχαν προσυμφωνήσει με κάποιους δικούς του που πραγματικά τον ανέμεναν. Κατόπιν γύρισε κατακουρασμένος στο σπίτι, περασμένα μεσάνυχτα, και κοιμήθηκε ώς πριν δυο ώρες. Φυσικά, κι αυτός δεν είχε πάει στο Διδασκαλείο το πρωί. Ένιωθε πως χρειαζόταν να μαζέψει τις σκέψεις του, και του φάνηκε καλύτερος τρόπος να ξεχορτίσει τον κήπο της γιαγιάς. Η Φιλαρέτη άκουγε γεμάτη ανησυχία, με ένα ύφος, όμως, κατοχής κοινού με τον Ευαγόρα μυστικού.
-- Ώστε, λοιπόν, ήσασταν μαζί στο κυβερνείο. Ο εγγονός μου ήταν ο φίλος σου που βοήθησε τον τραυματία. Κύριε ελέησον! Μικρός που είναι ο κόσμος μας!
Ο Ευέλθων ήταν χορτάτος, έφαγε πρόχειρα πριν φύγει από το σπίτι, δεν ήθελε να καθήσει στο τραπέζι. Όμως, να που δεν είχε τώρα πια καμιά διάθεση να πιάσει τα κηπουρικά εργαλεία. Συμφώνησαν να επιστρέψουν αύριο οι δύο τους μετά τα μαθήματα για να διεκπεραιώσουν τη δουλειά στα γρήγορα.

Προσφιλής ο κήπος, προσφιλεστέρα η γνώσις, προσφιλεστάτη η ελευθερία, για να χρησιμοποιήσει παραφραστικά το προσφιλές λόγιο του περσινού Γυμνασιάρχη. Οι καιροί ου μενετοί, θα έλεγε ο Φιλόλογος.
-- Εμείς να πηγαίνουμε!
Ο Ευέλθων έδωσε το πρόσταγμα. Ήταν ήδη απομεσήμερο και οι δυο νέοι έπρεπε να αξιοποιήσουν το δειλινό τους. Οι καθηγητές στο Σχολείο δεν χαρίζονταν, όποια κι αν ήταν η αιτιολογία της μαθητικής ασυνέπειας. Η σημερινή, μάλιστα, απουσία τους διπλασίαζε τις υποχρεώσεις τους· σίγουρα αύριο θα εξεταστούν στα διδαγμένα της προτεραίας. Ο Ευαγόρας σηκώθηκε και υπολόγιζε τη σειρά που έπρεπε ν' ακολουθήσει στις ευχαριστίες. Θυμήθηκε το σακάκι του. Ώσπου να το φέρει θα σκεφτόταν και μια έξυπνη φράση για να συνοδεύσει την έκφραση της ευγνωμοσύνης του στη γερόντισσα. Μπήκε στο πίσω δωμάτιο. Χαιρέτησε τα κλαδιά της φοινικιάς και φόρεσε το σακάκι. Έβαλε αμήχανα το χέρι στην τσέπη. Η βελούδινη αίσθηση τον έκαμε να σαστίσει προς στιγμή· ανασκίρτησε. Ανακάλυψε την προσήκουσα ευχαριστία. Επέστρεψε στην κουζίνα μ' ένα πλατύ χαμόγελο ιχνογραφημένο στο μελαψό του πρόσωπο· αυτό το καρπασίτικο πρόσωπο με τα γαλανά μάτια και τα καστανόξανθα μαλλιά. Πλησίασε στη Φιλαρέτη· εκείνη άνοιξε διάπλατα την αγκαλιά της· άλλος ένας εγγονός ευπρόσδεκτος. Τον φίλησε σταυρωτά και παραξενεύτηκε που διατηρούσε το δεξί του χέρι στην τσέπη του σακακιού. Ο Ευαγόρας ανέσυρε ένα τσαλακωμένο κόκκινο τριαντάφυλλο και της το πρόσφερε σιωπηλός. Η Φιλαρέτη το είχε, όντως, ψηλαφήσει όταν καθάριζε το σακάκι και διερωτήθηκε για την προέλευσή του, δεν είχε, όμως, περάσει από το νου της πως θα μπορούσε να καταστεί αποδέκτης του. Το δέχτηκε με μια θερμή χειρονομία ικανοποίησης· το έφερε στο στήθος της και το προστάτεψε με την παλάμη της. Τον κοίταξε στα μάτια σαν να ρωτούσε "πού το βρήκες;". Η απάντηση ήταν έτοιμη να προβληθεί· άλλωστε μόνο συνοδευμένο από την επεξήγηση το τριαντάφυλλο αποκτούσε το συμβολισμό που ο Ευαγόρας ήθελε να δώσει στην προσφορά του.
--Είναι από τον κήπο του κυβερνήτη. Ψες, όταν ορμήσαμε στο προαύλιο του κυβερνείου, ποδοπατήσαμε τις τριανταφυλλιές· αυτό το μάζεψα για να το γλιτώσω από την καταστροφή, ίσως και για ενθύμιο...
Οι φωνητικές χορδές της Φιλαρέτης, επηρεασμένες από τον κόμπο της συγκίνησης που θρονιάστηκε ανάμεσά τους, αδυνατούσαν να αρθρώσουν τις λέξεις που ετοίμαζε ο εγκέφαλος· ανέλαβαν τα μάτια να διατυπώσουν το λόγο· δυο χοντρά δάκρυα κύλησαν στα γερασμένα μάγουλα. Η εγγονή της την αγκάλιασε τρυφερά.
-- Γιαγιά, θα φέρουμε τη μέρα που ο κήπος του κυβερνείου δε θα ανήκει στον κυβερνήτη, και τα τριαντάφυλλά του δε θα τα δρέπουν οι Εγγλέζοι.
Ο Ευέλθων έβρισκε πως η ατμόσφαιρα είχε παραγίνει μελοδραματική και τράβηξε τον Ευαγόρα από το χέρι.
-- Έλα, πάμε τώρα· αύριο εδώ θα 'μαστε πάλι.
Η Νεσλά, τόση ώρα αποτραβηγμένη στο νεροχύτη -έπρεπε να καθαρίσει πριν φύγει για το σπίτι της- ήταν ευχαριστημένη· αύριο θα του το έλεγε σίγουρα του Ευαγόρα, γιατί όχι και του Ευέλθοντα.
Η Υακίνθη έφερε μια μικρή γλάστρα.
-- Είναι μια ρίζα από το κιούλι σου· στόλισε το δωμάτιό σου· να θυμάσαι την περιπέτειά σου, και την ημιτελή μας συζήτηση!
-- Ευχαριστώ. Τα δυο παλικάρια έσπευσαν να βγουν στον εξώστη της εξόδου. Οι καιροί ου μενετοί.






(Εμπνευσμένο από την εξέγερση του 1931)