Ποιον και γιατί τον εκπαιδεύω

Γυμνάσιο Λευκονοίκου




Ο τίτλος αυτού του κειμένου, αν έπρεπε να ήταν φιλολογικότερος θα διατυπωνόταν «Ο σκοπός της εκπαίδευσης». Αν, πάλι, θα τον θέλαμε πιο επεξηγηματικό, θα ήταν «Τι λογής άνθρωπο στοχεύουμε να παραγάγουμε με την εκπαίδευση που παρέχουμε στη χώρα μας;».
Έτσι ή αλλιώς το ερώτημα αυτό είναι το πρωταρχικό για τη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής μιας οργανωμένης κοινωνίας. Θα έλεγα πως είναι το «υπαρξιακό» ερώτημα της παιδείας, με την έννοια ότι η απάντησή του καθορίζει τις προϋποθέσεις για τη λύση του συνόλου των ζητημάτων που αφορούν στην εκπαίδευση που προσφέρουμε στους πολίτες του κράτους.
Τα πάντα εξαρτώνται από την απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Θα φανεί πως υπερβάλλω, αλλά και το είδος των θρανίων τα οποία επιλέγονται για να εφοδιαστούν τα σχολεία μπορεί να εξαρτάται από την απάντηση που θα δοθεί στο ερώτημά μας. Άλλου τύπου θρανία προμηθεύεσαι αν θέλεις να παραγάγεις πειθαρχικά στρατιωτάκια, και άλλου αν σκοπεύεις να γεμίσεις τη χώρα με διεκδικητικούς πολίτες.
Είναι φανερό, λοιπόν, ότι προέχει να συμφωνήσουμε ως κοινωνία στο είδος του ανθρώπου που οραματιζόμαστε. Μόνο τότε, σταθερά και αταλάντευτα θα επιμείνουμε μακροπρόθεσμα για να έχουμε και αποτέλεσμα. Ας το κάνουμε, λοιπόν, ας συμφωνήσουμε, μήπως και βρει η παιδεία μας τα πόδια της!
Σε μερικούς, ίσως, το εγχείρημα φαίνεται εύκολο και η συμφωνία αυτονόητη· όχι, όμως, στους συνετότερους. Γιατί, αληθινά, είναι πολύ πολύ δύσκολο να συμφωνήσουμε, αν αποπειραθούμε να ξεμυτίσουμε από ένα πλαίσιο που δεν οριοθετεί με ακρίβεια το ζητούμενο. Είναι, όμως, απαραίτητη η ακρίβεια που καθορίζει ιδιότητες προσωπικότητας όπως, λόγου χάριν, φιλελεύθερους, πατριώτες, τίμιους, ευσεβείς κ.τ.ό πολίτες; Μήπως είναι μάταιος κόπος και ατελέσφορη τακτική το να αναζητούμε και να πλέκουμε συνδυασμούς επιδιωκόμενων ιδιοτήτων; Το πράγμα δεν είναι απλά δύσκολο, είναι ανέφικτο. Επιλέγοντας επιθυμητές ιδιότητες δεν οδηγούμαστε σε συμφωνία κοινωνική, αλλά στο ένα από τα δύο: ή στον καθορισμό κάποιων τυπικά κατά το μάλλον και ήττον συμφωνημένων συνδυασμών που παραμένουν μόνο στα χαρτιά και ουδόλως επηρεάζουν τα συμβαίνοντα στην εκπαίδευση, οπότε δεν ενοχλούν κανένα για να επιδιώξει την αλλαγή τους, ή στην αδιάκοπη μεταβολή των επιδιωκόμενων ιδιοτήτων, ανάλογα με τους ισχυρούς της ημέρας, όπερ σημαίνει ότι ο φούρνος του χότζα περιστρέφεται με ταχύτητα που δεν επιτρέπει τη χρήση του.
Το ζητούμενο στον καθορισμό του σκοπού της εκπαίδευσης δεν είναι κάποιες επιμέρους ιδιότητες των ατόμων, αλλά ένας κατακερματισμός στα άτομα, του συνολικού προσανατολισμού της κοινωνίας.
Η απάντηση που γυρεύουμε υποδείχνει να αποβλέψουμε στον απλά (απροσμέτρητα απλά) καλλιεργημένο άνθρωπο· τα άλλα θα έρθουν αυτόματα κατά τις ανάγκες και τα δεδομένα του κάθε προσώπου, καιρού και τόπου. Ο «Άνθρωπος για όλες τις εποχές» δεν κατασκευάζεται με συνταγή ιδιοτήτων, αλλά με βαθιές χαρακιές και ανοίγματα του νου και της καρδιάς, του πνεύματος συνολικά, που επιτρέπουν στο φως και το οξυγόνο να εισχωρήσουν και να ετοιμάσουν τον άνθρωπο για το αγώνισμα της κοινωνίας με τους συνανθρώπους του και με τις εκάστοτε ισχύουσες αξίες του λαού του.
Η απάντηση, μάλλον, είναι να σταματήσουμε να θέλουμε να προαποφασίσουμε και να προκαθορίσουμε το ήθος, τη συμπεριφορά του νέου πολίτη. Αυτό εξαρτάται, άλλωστε, και από πλήθος παράγοντες πέραν της εκπαίδευσης, από την κληρονομικότητα και την οικογενειακή ατμόσφαιρα, ίσαμε τις παρέες και τα ινδάλματα. Εξάλλου, με τον τρόπο που τρέχει, πού ξέρουμε εμείς σε ποιο κόσμο θα ζουν τα σημερινά παιδιά; Υποχρέωση της εκπαίδευσης είναι να προσφέρει όχι έτοιμα ιδανικά, αλλά μόνο υλικό για καλλιέργεια, υλικό πλούσιο σε συστατικά διεύρυνσης των οριζόντων του πνεύματος, και να περιμένει με υπομονή και εμπιστοσύνη να χαρεί την ανταπόκριση των εκπαιδευμένων στις προκλήσεις της ζωής.Και με τα ...θρανία τι θα γίνει; Ποια να προτιμήσουμε; Πραγματικά, δεν έχει σημασία. Από τα ίδια θρανία δεν βγήκαν επαναστάτες και συνάμα εθελόδουλοι, εραστές του ωραίου και παράλληλα καταστροφείς; Από τα ίδια θρανία δεν βγήκαν άνθρωποι αγάπης και προσφοράς και συνάμα συμφεροντολόγοι και καταχραστές;
Η δύναμη της παιδείας δεν εκδηλώνεται με την πρόσκτηση συγκεκριμένου και εξειδικευμένου ήθους, αλλά με την κατάκτηση της δυνατότητας να είναι και να παραμένει ο άνθρωπος άνθρωπος. Ὡς χαρίεν ἐστ’ ἄνθρωπος, ὅταν ἄνθρωπος εἶ.

Εκσυγχρονισμός στην Εκπαίδευση

Η Εκπαίδευση είναι αναφαίρετο δικαίωμα όλων των πολιτών και είναι υποχρέωση του κράτους να την παρέχει χωρίς διακρίσεις, ώστε να επιτυγχάνεται η ισότητα ευκαιριών για επιτυχία. Προϋπόθεση για την εκπλήρωση αυτής της υποχρέωσης στον ψηλότερο δυνατό βαθμό είναι η διάθεση περισσοτέρων κονδυλίων από τον κρατικό προϋπολογισμό, δηλαδή η αύξηση του ποσοστού του εθνικού εισοδήματος που δαπανάται σ' αυτό τον τομέα. Τούτο θα συντελέσει άμεσα στην αναβάθμιση της παρεχόμενης εκπαίδευσης με αποτελέσματα εξόχως θετικά στην ανάπτυξη της χώρας, δεδομένου ότι ο βασικός πλουτοπαραγωγικός πόρος της Κύπρου είναι το ανθρώπινο δυναμικό. Η εκπαίδευση μεγεθύνοντας τις δυνατότητές του, αναδεικνύεται στην παραγωγικότερη επένδυση, συνεπώς σε απόλυτη οικονομική αναγκαιότητα.
Η εκπαίδευση αποβλέπει στην καλλιέργεια της προσωπικότητας και γιαυτό οφείλει να προσφέρεται προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες και τα χαρίσματα του κάθε πολίτη. Γενικά στοχεύει στην εμφύτευση των αξιών της κοινωνίας ιεραρχημένων όπως η συσσωρευμένη πείρα της ανθρωπότητας έχει καθορίσει. Συγκεκριμένα σήμερα η εκπαίδευση της ελληνικής κοινότητας της Κύπρου πρέπει να είναι αγωγή προς την κατεύθυνση της δημιουργίας καλλιεργημένων ανθρώπων, με την προσδοκία να καταστούν ολοκληρωμένοι μέσα στο κλίμα της ελευθερίας ενεργοί πολίτες που να συνδυάζουν με σεβασμό προς την πολιτισμική παράδοση του τόπου τα χαρακτηριστικά του Έλληνα Ορθόδοξου Ευρωπαίου. Παράλληλα το κράτος οφείλει να προσφέρει σε όλους όσοι με την παραμονή και την εργασία τους στην Κύπρο συμβάλλουν στην ανάπτυξη του τόπου ανάλογη με τις πολιτιστικές τους παραδόσεις εκπαίδευση.
Η εκπαίδευση είναι αγαθό που το κράτος οφείλει να παρέχει στους πολίτες του συνεχώς και αδιάκοπα, ώστε να εξασφαλίζεται η διά βίου παιδεία. Εντούτοις, η υποχρέωση του κράτους καθίσταται επιτακτική για την προσφορά της συστηματικής εκπαίδευσης κατά το στάδιο της καλπάζουσας ανάπτυξης του ανθρώπου, κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Η λειτουργία των σχολείων ως τόπων συστηματικής εκπαίδευσης οφείλει να προσαρμόζεται ασταμάτητα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες και ανάγκες της κοινωνίας. Προς αυτή την κατεύθυνση είναι απαραίτητες πλήθος εκσυγχρονιστικές τομές και παρεμβάσεις.
Ενδεικτικά:
Α. ΤΟΜΕΣ (μακροπρόθεσμες μεταβολές του εκπαιδευτικού συστήματος)
1. Ολοήμερο σχολείο
Ο μαθητής πρέπει να αναλώνει την ημέρα του στο σχολείο το οποίο καλείται να οργανωθεί, ώστε να καλύπτει το σύνολο των βασικών αναγκών του σε γνωστικά αντικείμενα και κοινωνικά βιώματα.
2. Μεταλυκειακή βαθμίδα εκπαίδευσης
Ο ενδιαφερόμενος για παραπέρα σπουδές, αντί της σημερινής παρα-παιδείας, θα ετοιμάζεται συστηματικά στα μαθήματα των ενδιαφερόντων του.
3. Ειδικά σχολεία ταλαντούχων
Οι νέοι στους οποίους διαπιστώνονται τάλαντα στον αθλητισμό ή τις τέχνες πρέπει να είναι δυνατό να καλλιεργήσουν αποτελεσματικά τα χαρίσματά τους σε ειδικά σχολεία όπου χωρίς να παραλείπεται η γενική παιδεία θα εξασφαλίζεται η πρόοδος στο συγκεκριμένο τομέα.
4. Διαφοροποιημένο απολυτήριο Γυμνασίου
Το απολυτήριο του Γυμνασίου θα χορηγείται στο σύνολο των μαθητών που φοιτούν στην υποχρεωτική εκπαίδευση, αλλά οι προοπτικές που θα διανοίγει θα είναι διαφοροποιημένες ανάλογα με τις αποκτηθείσες δεξιότητες και την επίδοση του μαθητή στα χρόνια της φοίτησής του.
Β. ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ (βραχυπρόθεσμες ρυθμίσεις)
1. Εισαγωγή της ηλεκτρονικής γνώσης
Ο μαθητής να καθίσταται ικανός να χρησιμοποιεί την ηλεκτρονική τεχνολογία, αλλά και η προσπέλαση των γνωστικών αντικειμένων να πραγματοποιείται μέσω της πληροφορικής.
2. Μείωση του αριθμού των μαθητών κατά τάξη
Ο αριθμός των μαθητών κατά τάξη πρέπει σταδιακά να μειωθεί κατά το ένα τρίτο του σημερινού για να καταστεί αποτελεσματικότερη η διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης.
3. Περιφρούρηση των σχολείων
Οι μεγάλοι κίνδυνοι που απειλούν τη νεολαία μας επιβάλλουν την άμεση περιφρούρηση των εκπαιδευτηρίων, ιδίως στη διάρκεια της λειτουργίας τους.
4. Συνεχής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, σε συνδυασμό με εισαγωγή νέων μορφών αξιολόγησης του διδακτικού έργου. Είναι απαραίτητη η ουσιαστική αναβάθμιση του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου στο οποίο να ανατεθούν ευρύτεροι και ουσιαστικότεροι ρόλοι.
Οι αναφερόμενες τομές και παρεμβάσεις είναι μερικές από πολλές που οφείλουν να γίνουν, ώστε με την συμμετοχή της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση να μπορεί η εκπαίδευσή μας να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά και από θέσεως ισχύος την πρόκληση του ανταγωνισμού.