Τετάρτη, 16 Οκτωβρίου 2013


Χωρίς αυτοπεποίθηση ...       

Οσάκις παρουσιάζεται η εσωστρέφεια, είναι ηλίου φαεινότερη η ύπαρξη δειλίας και ασφαλούς βεβαιότητας στην απαξία των οικείων δυνάμεων. Εξυπακούεται η σιγουριά για τη μειονεκτική θέση που βρίσκεται η πλευρά μου, για τη φτήνια του κατεχόμενου θησαυρού μου.
Αν εμπιστεύομαι αυτό που εκπροσωπώ, είναι αυτόματη η διάθεσή μου να το εκθέσω, να το προσφέρω για χρήση, για μεταποίηση ή και για μίμηση σε τυχόν ενδιαφερόμενους, να το προτείνω για σύγκριση, να το ανοίξω σε προσαρμογή. Δεν το φοβάμαι. Δεν το κρύβω, δεν το κατακρατώ. Δεν κλείνομαι στον κύκλο μου και ελέγχω σθεναρά την άμυνα. Δεν το ασφαλίζω στο κελάρι μου μη και μου το μαγαρίσουν οι άλλοι στην επαφή μαζί του. Το απλώνω επιθετικά στο παζάρι του κόσμου και ζητώ την τιμή του.
Όποιος έχει εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του βγαίνει στο μεϊντάνι. Μπαίνει στο χορό. Ξέρει πως η αξία δε χάνεται. Το διαμάντι μένει πάντα αναλλοίωτο. Η τριβή το κατεργάζεται μόνο, το αναδείχνει. Κάποια ψήγματα δεν αποκλείεται να αποπέσουν, αλλά είναι για να καταστεί λαμπρότερο και ακριβότερο. Άλλοτε πρέπει να συνδυαστεί, κάποτε να περικλειστεί σε πολύτιμα μέταλλα, αλλά έτσι αξιοποιείται, προβάλλεται, καθίσταται εύχρηστο και επωφελέστερο.

Ο κατεχόμενος θησαυρός του λαού μας, συνιστάμενος από τις επιστρωματικές και αλληλοσυμπληρούμενες πολιτιστικές κατακτήσεις του επί τέσσερις χιλιάδες χρόνια, στην ιστορική του πορεία ήταν πάντα έκθετος. Το «ελληνικόν» έδινε κι έπαιρνε με πλέρια αυτοπεποίθηση. Μετέπλαθε, αφομοίωνε και ακτινοβολούσε αδιάκοπα χωρίς τον παραμικρό φόβο της εξάντλησης ή της στρέβλωσης και της φθοράς. Μικρές και μεγαλύτερες μεταβολές δεν τις αρνήθηκε. Δεν είπε «ο κούρος είναι αιγυπτιακός, γιατί να τον κινήσω», δεν είπε «ο τρούλος είναι περσικός, μακριά από μένα». Το προνόμιο της ιστορικής του ιδιομορφίας δεν το απολυτοποίησε. Αντίθετα, με ακούραστο πνεύμα προσαρμογής προσλάμβανε το καινούργιο και το ανέδειχνε ως οικείο. Όχι πάντα χωρίς ωδίνες, πάντα, όμως, με αποτέλεσμα. Το νεότευκτο να είναι ένα βήμα μπροστά.
Η αυτοπεποίθηση, λοιπόν,  φαντάζει ως το αντίδοτο, ο εξολοθρευτής της δελίας/εσωστρέφειας. Έχεις αυτοπεποίθηση; Στρέφεσαι προς τα έξω με χαμόγελο επιτυχίας! Δεν έχεις; Κρύβεσαι! Είναι, όμως, το απόλυτο αντίδοτο; Έχει πάντα το κατάλληλο ρίζωμα για να αντέχει και να καρποφορεί; Διαθέτει τη βάση για στέρεη εκπόρευση; Γιατί και κάθε νεφελοβάμονας νομίζει πως είναι σε θέση να αντεπεξέλθει σίγουρα στα προσκόμματα που παρέχει η πραγματικότητα, αλλά πολλάκις εντελώς ανεδαφικά, και ματαίως.
Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι την αυτοπεποίθηση γεννά η αυτοεκτίμηση. Η αναγνώριση και διακήρυξη του αληθινού εκτοπίσματος που ο καθείς διαθέτει. Ενδεχομένως - όχι πάντα. Όταν ένας λαός έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας του παρελθόντος του ή των επιτευγμάτων του ή της ισχύος του, και παράλληλα αποφεύγει επιμελώς να αναγνωρίζει και να παραδέχεται τα σφάλματά του, αν έχει την εντελώς, νομίζω, πεπλανημένη αντίληψη ότι κρύβοντας κάτω από το χαλί τα μελανά σημεία της πορείας του βελτιώνει την εικόνα του, τότε κατατρέχει, αναστέλλει την αυτοεκτίμησή του, όσο πραγματικά και στέρεα κι αν είναι τα βάθρα όπου αυτή εδράζεται, και εξουδετερώνει την αυτοπεποίθησή του.
Η αυτοεκτίμηση, δηλονότι, έχει δίδυμη αδερφή. Την αυτομεμψία. Μόνο μαζί οι δυο τους γεννούν την αυτοπεποίθηση. Η καθεμιά ασυνόδευτη χωλαίνει. Γιατί, βέβαια, μπορεί ένας λαός να αποστερεί τους ξένους ή να νομίζει ότι τους αποστερεί από τη γνώση των αμαυρωτικών πλευρών ή των αδύναμων στιγμών της παρουσίας του, για να μην εκτίθεται, αλλά ποτέ, όσο κι αν το επιδιώκει, δεν μπορεί να διαγράφει από τη δική του συνείδηση τα σφάλματά του, τις αστοχίες του, ας το πούμε σωστά, τις αμαρτίες του.
 Η αποδοχή της ενοχής ή της αδυναμίας δεν είναι εύκολη υπόθεση, όπως, άλλωστε, και η παραδοχή της. Κι όταν τα μελανά είναι εκεί, αλλά απωθούνται, θεριεύουν. Με δυο συμπτώματα: τον άκρατο εθνικισμό (παθολογική εκδήλωση της αυτοεκτίμησης) και συγχρόνως τη ροπή προς την εσωστρέφεια. Και τα δυο είναι παιδιά της εικονικής αυτοπεποίθησης. Φαίνονται τα δυο τους ασύμβατα. Θα περίμενε κανείς να μη χωράνε στο ίδιο καλάθι. Κι όμως. Είναι υπερβολές ασφαλείας. Στοχεύουν στο ίδιο. Μην ξεμπροστιαστούμε. Μην καταστρέψουμε κι ακυρώσουμε τις εθνικές μας αυταπάτες. Μην ξεπαγώσουμε τον ιστορικό χρόνο από το βολικό σημείο που τον ακινητοποιήσαμε. Φωνάζω πως είμαι σπουδαίος και συνάμα κρατώ αποστάσεις. Εκμηδενίζω στη σκέψη μου τους άλλους και την ίδια στιγμή αποφεύγω ν’ αναμετρηθώ. Και φροντίζω να μη μάθω τα επιτεύγματα των άλλων μη και διασαλευτεί η σιγουριά μου για το πρωτείο μου. Βεβαιώνομαι πως όλοι οι άλλοι είναι κακεντρεχείς και με κατατρέχουν. Τους εχθρεύομαι και κρύβω τα υπάρχοντά μου. Φυλάγω τα ρούχα μου για να ... τα ’χω όλα ... σκοροφαγωμένα.
Πραγματικά οδυνηρό. Να έχεις τις αληθινές προϋποθέσεις που μπορούν να σου προσπορίσουν πλήρη αυτοεκτίμηση, να κατέχεις θησαυρό που αντέχει σε κάθε αντιπαράθεση με όποιον άλλο, και να κρύβεσαι σαν τον τελευταίο άπροικο που τον δέρνουν οι ανασφάλειες. Γιατί ροκανίζει την αυτοεκτίμηση η απώθηση στο υποσυνείδητο όσων δικαιολογημένα ενοχλούν. Κι αυτό να γίνεται συστηματικά, μεθοδευμένα, σε κάθε έκφανση της ζωής. Να περιφρουρείς, ας πούμε, τα σχολικά βιβλία μη και παρεισφρήσει ο,τιδήποτε μειωτικό. Και να κατασκευάζεις μύθους και να συντηρείς επινοημένες αλήθειες με την πρόθεση να εξομαλύνεις τις προεξοχές που δεν μπορείς εύκολα να κρύψεις. Και να διατηρείς την ψευδαίσθηση ότι έτσι σώζεις την καινούρια γενιά από τα τραύματα που κινδυνεύει να λάβει αν μάθει. Αμ δε! Ίσως μόνο την εμποδίζεις να προχωρήσει μπροστά με κουράγιο.

Για ένα λαό όπως ο δικός μας, που δεν έχει τίποτε να ζηλέψει ως προς τους παράγοντες προσπορισμού αυτοεκτίμησης, το ζητούμενο για να εξασφαλιστεί η αυτοπεποίθηση είναι η παραδοχή, η κατανόηση και η αναγνώριση των αδύνατων πλευρών του. Τότε, πιστεύω, θα ελευθερωθούν οι δυνάμεις που δίνουν φτερά τόλμης και σιγουριάς. Έτσι εξουδετερώνονται οι φοβίες που πηγάζουν από το πραγματικό ενδεχόμενο των εξευτελιστικών αποκαλυπτηρίων και συγκρατούν κάθε πρόθεση δυναμικής δημόσιας παρουσίας.

Προσπάθησα να οικοδομήσω μια διάγνωση. Δεχόμαστε πως παρατηρείται στο σύγχρονο ελληνισμό μια εσωστρεφής τάση, μια βαθιά πνευματική και κοινωνική ατολμία. Ισχυρίζομαι ότι η συγκαιρινή εσωστρέφειά μας οφείλεται στη χωλή μας αυτοπεποίθηση, συνέπεια της άρνησης αναγνώρισης της σφαλερότητας κάποιων από τις εκάστοτε επιλογές μας που βιώνουμε τον αρνητικό τους αντίκτυπο στην εικόνα μας, και στην αποποίηση της όποιας ενοχής προκύπτει απ’ αυτές τις επιλογές.
Επισήμανση  τριών παραδειγμάτων από την ιστορία μας του εικοστού αιώνα θα συνεργούσε ίσως στην εξασφάλιση της συγκατάνευσης του αναγνώστη στην ορθότητα της διάγνωσης.
1919-1922. Αναγνωρίσαμε τα σφάλματά μας στη μικρασιατική εκστρατεία; Μας φταίει ο Κεμάλ, οι Αγγλογάλλοι, ο Λένιν ... Προς Θεού, δε φταίνε καθόλου οι μεγαλοϊδεατισμοί μας, η αγνόηση των ταχύτατων μεταβολών στην παγκόσμια σκακιέρα, οι κούφιες φαντασιώσεις μας. Η Σμύρνη, μάνα, καίγεται, το πρόβλημά μας μετά 85 έτη αν οι μικρασιάτες «συνωστίζονται» ή «καταδιώκονται» στην προκυμαία! Δεν είναι χαρακτηριστικό, που καταγράφεται συνήθως ως καταστροφή (είμαστε τα θύματα) και όχι ως εκστρατεία (ηθελημένη δράση); Στην πραγματικότητα υπήρξε καταστροφική εκστρατεία.
1950-1959. Αναγνωρίσαμε τα σφάλματά μας στον απελευθερωτικό αγώνα της Κύπρου; Μας φταίνε, φυσικά οι Εγγλέζοι, οπωσδήποτε οι Τούρκοι, προφανώς οι Αμερικάνοι... Προς Θεού δε φταίει καθόλου ο εξαρχής σκόπιμος αποκλεισμός του μισού πληθυσμού της Κύπρου (τουρκοκύπριοι+αριστεροί), δε φταίει το ακατάσχετο κυνηγητό χιμαιρικών μαξιμαλιστικών στόχων (ένωσιν και μόνον ένωσιν), δε φταίει η έγερση του θέματος τη στιγμή που η Ελλάδα ήταν απόλυτα εξαρτημένη από την αποικιοκρατική δύναμη (αμέσως μετά τον εμφύλιο). Γιορτάζοντας την πεντηκονταετία προσθέτουμε, ιδιαζόντως περιχαρείς, «χαμένες ευκαιρίες» που, βέβαια, αρνούμαστε την ύπαρξή τους! Καμιά υποψία ότι οι άλλοι προωθούν τα δικά τους συμφέροντα και δε μας χρωστούν τίποτε.
1992-1993. Αναγνωρίσαμε τα σφάλματά μας στη διαχείριση του θέματος που πρόκυψε με το διαμελισμό της Γιουγκοσλαβίας; Φταίνε όλοι, (οι πάντες, ως γνωστόν, βυσσοδομούν εναντίον μας!) και κυρίως οι συμπαθείς χωρικοί -κατά το Στρατή Μυριβήλη- Μακεντόν Ορτοντόξ. Οι σεβαστιανοί σαμαράδες και οι λοιποί κράχτες του αδιεξόδου είναι περιστεράκια. Οι μυριάδες των διαδηλωτών στα συλλαλητήρια διαθέτουν το ακαταλόγιστο. Οι σφοδροί κατήγοροι της μετριοπάθειας, ακραιφνείς ...πατριώτες, διαπρέπουν στο απυρόβλητο. Καταφέραμε μια αντίπαλη Μακεδονία. Mια φιλική Novamacedonia θα ήταν προδοσία!
  
Ας κλείσουμε τη διάγνωση επισημαίνοντας ένα πολύ χαρακτηριστικό παράλληλο σύμπτωμα της χωλής αυτοπεποίθησης. Ένα σύμπτωμα που επιδεινώνει επικίνδυνα την εσωστρέφεια. Απαιτούμε πάντα από τους άλλους να γνωρίζουν καταλεπτώς και να σέβονται τις ευαισθησίες μας και να αποφεύγουν επακριβώς όσα μας ενοχλούν, αλλά ουδέποτε ενδιαφερόμαστε να πληροφορηθούμε έστω, τι ενδεχομένως ενοχλεί τους άλλους. Όλοι πρέπει να προσέχουν μη θίξουν τα όσιά μας. Εμείς δε χρειάζεται να μαθαίνουμε τι οι άλλοι θεωρούν όσιο. Χαρά στο πράμα! Κι η μυλωνού τον άνδρα της με τους πραματευτάδες! Άκου, τώρα, που θα βγάλω τα παπούτσια μου για να μπω στο τζαμί τους!

Και λοιπόν, τι κάνουμε; Προσφέρεται θεραπευτική αγωγή; Ναι, αν κοιτάζουμε μακριά, αν προγραμματίσουμε συστηματικά κι αν δείξουμε ριζοσπαστική γενναιότητα, αναλαμβάνοντας, ως λαός, αλλά και ως πολίτες την ευθύνη για τις πράξεις ή τις παραλείψεις μας. Η εσωστρέφεια έχει τους κράχτες της. Φυσικά και δεν εξαφανίζονται με το μαγικό ραβδάκι. Δεν είναι, όμως, πολλά ή ανέφικτα που απαιτούνται. Απλώς, υπέρβαση της ηθελημένης αυταπάτης, και ειλικρινής εφαρμογή του σολωμικού «εθνικό είναι το αληθές».
Και το κλειδί, όπως σε πλείστα άλλα, το κρατά η παιδεία. Σταδιακά, βήμα το βήμα, ανατροπή των κεκτημένων της εθνικής αυταπάτης μέσα από το φυσικό ανάδοχο κάθε φερέλπιδος προσπάθειας για το καλύτερο. Που είναι ο δάσκαλος και το σχολείο. Σίγουρα απαιτείται καταβολή πολιτικού κόστους από τους κυβερνήτες που θα τολμήσουν. Αλλά από κάπου πρέπει να ξεκινήσουμε. Για να πάψουμε να οικοδομούμε το μέλλον πατώντας πάνω σε σάπια σανίδια. Στο κάτω κάτω δε θα είμαστε και οι πρώτοι που αποτολμούν. Από πέρσι Γάλλοι και Γερμανοί μαθητές άρχισαν να διδάσκονται τη νεότερη ιστορία των χωρών τους και της Ευρώπης από κοινό βιβλίο με στόχο την αποξήρανση των βάλτων αίματος που τις χώρισαν στο παρελθόν, και τη «συμβολή στην οικοδόμηση του κοινού μέλλοντος των δύο λαών και όλων των ευρωπαίων». Κατάλαβαν, προφανώς, οι ηγέτες που προχώρησαν (όχι χωρίς απώλειες ψήφων) σ’ αυτές τις αποφάσεις, ότι η εμμονή στις εθνικιστικά εξηρμένες θέσεις μόνο γέφυρες αλληλοκατανόησης δεν οικοδομούν. Και σήμερα η Ευρώπη και ο κόσμος χρειάζονται γέφυρες για να διαβαίνουν ανταλλασσόμενες οι πολιτισμικές αξίες. Δε χρειάζονται επαναλαμβανόμενες αναξέσεις των όντως πολυαίμακτων πληγών του παρελθόντος.
Είναι βέβαιο πως καμιά τέτοια προσπάθεια δεν μπορεί να έχει μόνιμα αποτελέσματα αν δε μεταμορφώνει τον άνθρωπο, αν δεν ανακαινίζει την καρδιά του, αν δεν αλλάζει τη νοοτροπία του. Γιαυτό είναι που ισχυρίζομαι ότι το κλειδί το κρατά η παιδεία. Αυτή παρεμβαίνει λυσιτελώς στην προσωπικότητα. Αρκεί να μην ακυρώνει τη δράση της η γενικότερη κοινωνική ατμόσφαιρα.

Είμαι βέβαιος πως σκέφτεστε: καλά, οι άλλοι δε μας αδίκησαν ποτέ, δε μας καταδίωξαν, δε μας έβλαψαν; ήταν πάντα καλά παιδιά, και μας αγαπούσαν; Κι εμείς πρέπει να τους ανταποδίδουμε; Αντίθετα, βέβαια. Διέπραξαν τα δικά τους σφάλματα. Αλλά, είναι και δική τους υπόθεση να τα αναγνωρίσουν. Σε σχέση με τις σε βάρος μας αμαρτίες των άλλων, δική μας δουλειά είναι μόνο η συγχώρεση. Αυτό επαφίεται σε μας. Ούτε η εκδίκηση, ούτε η ανταπόδοση, ούτε καν δυσανασχέτηση, ούτε η αναπαραγωγή του μίσους. Μόνο μακροθυμία, ανοχή, ανεξικακία. Αυτά.
Άλλωστε, η συγχώρεση μας δίνει την ευκαιρία να απαγορεύσουμε στο οδυνηρό παρελθόν να καθορίζει τις σημερινές αποφάσεις μας και τη μελλοντική πορεία μας. Χωρίς να μας επιβάλλει να ξεχάσουμε, να διαγράψουμε την εμπειρία που λάβαμε, μας αφήνει περιθώριο να επιτρέψουμε στον παλαιό εχθρό να υπάρξει δίπλα μας. Ενδεχομένως να υπάρξει ως φίλος, ως συμπαραγωγός ειρήνης. Ο σκοπός της συγχώρεσης δεν είναι θεωρητικός· ή δεοντολογικός. Είναι κατεξοχήν πρακτικός και αποτελεσματικός: επανορθώνει τη διασαλευμένη σχέση, αποκαθιστά την κοινωνία για να ξεπεραστεί η αποξένωση. Χωρίς να αλλάζει το παρελθόν, κλείνει πληγές χαίνουσες, πολλές φορές για αιώνες, και αδρανοποιεί την πηγή της εχθρότητας. Απελευθερώνει τη θετική ενέργεια που δεσμεύεται από την αρνητική φόρτιση που μας προμήθευσε η οδυνηρή εμπειρία. Δεν επιτρέπει να μας δηλητηριάζουν οι παλιές πληγές. Αυτά ισχύουν, προφανώς, στις διαπροσωπικές σχέσεις, αλλά καθόλου λιγότερο και στις σχέσεις ανάμεσα σε ιστορικούς λαούς.

Και να το καινούριο μας δίδυμο. Το αντιδίδυμο που ελευθερώνει από την εσωστρέφεια και ανοίγει τους δρόμους προς τον κόσμο. Αυτομεμψία και συγχώρεση.  
Ας συνοψίσω. Η εσωστρέφεια στην περίπτωσή μας αντιμετωπίζεται, κατά τη γνώμη μου, με δυο εσωτερικές δυνάμεις. Η πρώτη προκύπτει από την ακριβή, χωρίς ωραιοποιήσεις, αποσιωπήσεις και μικροπρέπειες γνώση της πραγματικής πορείας του λαού μας πάλαι τε και επ’ εσχάτων. Η δεύτερη προκύπτει από τη μεγαλόθυμη εκδήλωση υπερβατικής (δηλαδή ειρηνικής) διάθεσης απέναντι στους καταφερομένους. Θέλουμε να ξεφύγουμε από την εσωστρέφεια και να ανοιχτούμε στην παγκοσμιοποίηση των πάσης μορφής αξιών; Υπάρχει οδός διαφυγής!

 Ὥσπερ ζώου τῶν ὄψεων ἀφαιρεθεισῶν
ἀχρειοῦται τὸ ὅλον,
οὕτως ἐξ  Ἱστορίας
ἀναιρεθείσης τῆς ἀληθείας
τὸ καταλειπόμενον αὐτῆς
ἀνωφελὲς γίνεται διήγημα.
ΠΟΛΥΒΙΟΣ Ο ΜΕΓΑΛΟΠΟΛΙΤΗΣ
Θα προσέθετα: Και άκρως επικίνδυνον, έως και καταστροφικόν.

Πέμπτη, 8 Μαΐου 2008

Χάρτινοι ιεραπόστολοι από την Κύπρο



Ένα παράπλευρο πλεονέκτημα από την παρουσία της Κυπριακής Δημοκρατίας στο προσκήνιο της διεθνούς κοινωνίας υπήρξε και η προβολή της Ορθοδοξίας στα πλάτη και τα μήκη της οικουμένης.
Όταν η Κύπρος, το 1960, αναδύθηκε από την αποικιοκρατική καταπίεση και κατέστη ανεξάρτητο κράτος, σε πείσμα των συνταγματικών δεσμεύσεων, αυτόματα παρουσιάστηκε ως μια δεύτερη φωνή της Ορθοδοξίας μέσα στην πανανθρώπινη κονίστρα. Τα χρόνια εκείνα τα κράτη της ανατολικής Ευρώπης με τον ορθόδοξο πληθυσμό πρόβαλλαν άλλες αξίες, και η Ελλάς ήταν εντελώς μόνη στην εκπροσώπηση του θησαυρού της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Ο ...αυτοματισμός εκδηλώθηκε με δυο μορφές.
Η πρώτη και εμφανέστερη ήταν η παρουσία του πρώτου και μακροβιότερου αρχηγού του κυπριακού κράτους στο διεθνές προσκήνιο, με ιδιαίτερα, μάλιστα, έντονο τρόπο στο μη χριστιανικό κόσμο. Λίγοι από όσους την είδαν κινηματογραφημένη μπορούν να ξεχάσουν την εικόνα το Μάο Τσε Τουγκ να υποδέχεται με εντυπωσιακή λαμπρότητα στο Πεκίνο έναν ορθόδοξο Επίσκοπο. Ο Μακάριος ήταν μια προσωπικότητα κύρους της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής, αλλά συνάμα κουβαλούσε παντού και την εκκλησιαστική του ιδιότητα. Το παράστημά του αποτυπώθηκε σε διεθνείς διασκέψεις και παγκόσμια βήματα στέλνοντας μηνύματα που ακολουθούν υπόγειες διαδρομές.Η δεύτερη μορφή που πήρε η αυτόματη διασπορά του μηνύματος της Ορθοδοξίας από το κυπριακό κράτος έχει να κάμει με τα κυπριακά γραμματόσημα.

Το γραμματόσημο, επινοημένο πριν 180 περίπου χρόνια για να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη καταβολής ταχυδρομικού τέλους και να συμβάλει στην ανάπτυξη της αλληλογραφίας, και μέσω αυτής στην προαγωγή της επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων και λαών, γρήγορα έγινε το ίδιο φορέας πολιτιστικών μηνυμάτων και εργαλείο ανταλλαγής ιδεών, με τεράστια μορφωτική αξία. Με το σύγχρονο γραμματόσημο, που στη μορφή του δίνεται πάντα μεγάλη προσοχή από τους εκδότες του, γίνεται αποτελεσματική προβολή των ποικίλων πλευρών της ζωής, της ψυχοσύνθεσης και των επιδιώξεων κάθε λαού. Εξάλλου, κανένας παραλήπτης δεν αδιαφορεί μπροστά στο πολύχρωμο τοσοδά χαρτάκι που στολίζει το ταχυδρομικό αντικείμενο που παρέλαβε, και είναι φυσικό να δέχεται, ασυνείδητα, ίσως, όμως, επηρεαστικά, το μήνυμα που του μεταδίδει, να «πληροφορείται», δηλαδή, αυτό που εκθέτει η χώρα του αποστολέα. Και είναι επόμενο, η άμιλλα των κρατών να προβάλουν τις πίστεις τους μέσα από τα γραμματόσημα να είναι μεγάλη και πολλές φορές πεισματική.
Η Κυπριακή Δημοκρατία καθόλου δεν υστέρησε σε αυτό τον ειρηνικό διεθνή συναγωνισμό. Τα γραμματόσημά της βρίσκονται στην παγκόσμια πρωτοπορία τόσο από άποψη εμφάνισης, όσο και από άποψη περιεχομένου. Κυκλοφορούν, άλλωστε, ευρύτατα, όχι μόνο ως αποδείξεις καταβολής ταχυδρομικού τέλους από τους Κύπριους αποστολείς καθώς και τα εκατομμύρια περιηγητές που επισκέπτονται το νησί, αλλά και, κυρίως, ως συλλεκτικά αντικείμενα μια και είναι περιζήτητα από τους συλλέκτες όλου του κόσμου.
Αναφορικά με το περιεχόμενο, τις απεικονίσεις, δηλαδή, των κυπριακών γραμματοσήμων και, συνεπώς, τα μηνύματα που εξαπολύουν με την κυκλοφορία τους, πρέπει κανείς να τονίσει με έμφαση ότι η πολιτική του τμήματος ταχυδρομείων που τα εκδίδει έδωσε πάντα προτεραιότητα στον πολιτισμό του λαού όπως φανερώνεται στην ιστορία και στη ζωή του. Από το 1960 ίσαμε σήμερα εκδόθηκαν γύρω στα χίλια κυπριακά γραμματόσημα. Από αυτά πάνω από διακόσια έχουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο περιεχόμενο τέτοιο που το μήνυμα που μεταδίδουν σχετίζεται απόλυτα με την ορθόδοξη Εκκλησία. Μια σημαντική αναλογία των εκδομένων από το κυπριακό κράτος γραμματοσήμων σε ανεξάρτητες σειρές ή στα πλαίσια των οριστικών σειρών απεικονίζουν θέματα από τη ζωή, τα πρόσωπα και τη λατρευτική τέχνη της Ορθοδοξίας. Οι αριθμοί ίσως φαίνονται δικαιολογημένοι. Όμως, το κυπριακό κράτος διαθέτει για προβολή πλείστα όσα. Θησαυροί από την αρχαιότητα πολυχιλιόχρονης ιστορίας, κομψοτεχνήματα λαϊκής τέχνης, φυσικές καλλονές, μοναδικότητες της πανίδας και της χλωρίδας, σημαντικές προσωπικότητες από όλους τους χώρους της ανθρώπινης δραστηριότητας, σύγχρονα επιτεύγματα στην τεχνολογία ή την κοινωνική πολιτική, ευκαιρίες από σημαντικά γεγονότα του τόπου δεν σπανίζουν και βρήκαν τη θέση τους στα κυπριακά γραμματόσημα. Η δικοινοτικότητα, εξάλλου, προμήθευσε, ιδίως τα χρόνια πριν το 1974, θέματα από τον πολιτισμό των μουσουλμάνων πολιτών της Κύπρου. Εντούτοις, η αναλογία του ενός πέμπτου δείχνει πόσο εκτίμησε το κυπριακό κράτος, και πόσο τον θεώρησε αντιπροσωπευτικό της χώρας το θησαυρό της Ορθοδοξίας· το θησαυρό που φυλάσσεται στα μουσεία και τα μοναστήρια και τους ναούς, κυρίως, όμως στις καρδιές του πληρώματος της Εκκλησίας της Κύπρου.
Αυτή η έκδηλη «ιεραποστολική συνείδηση» των κυπριακών γραμματοσήμων ψηλαφιέται ανάγλυφη, στην πλήρη ωριμότητά της, στην αναμνηστική σειρά της 3ης Αυγούστου 1978 που προβάλλει στα πέντε ενωμένα τεμάχιά της τη μορφή του Αρχιεπισκόπου και Προέδρου Μακαρίου σε πέντε διαφορετικές πτυχές της δράσης του. Το γραμματόσημο των 75 μιλς παριστάνει το Μακάριο με τρόπο που δίνεται έμφαση στο ιεραποστολικό του έργο, σημειώνοντας τη φράση «στρατιώτης του Χριστού» δίπλα στο σημείο του Σταυρού.
Ας δούμε, όμως, μερικά από τα «ιεραποστολικά» γραμματόσημα της Κύπρου δίνοντας μεγαλύτερη σημασία στα παλαιότερα.
Α. Εικόνες από δεσποτικές και θεομητορικές γιορτές
Την πρώτη θέση κατέχει η Γέννηση με τις πολυάριθμες χριστουγεννιάτικες σειρές, όπου κυριαρχεί. Από το 1969 εκδίδεται κάθε χρόνο μια αναμνηστική σειρά γραμματοσήμων για τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Σε πολλές από αυτές τις σειρές το θέμα είναι η βυζαντινή παράσταση της Γέννησης, παρμένη από τοιχογραφίες παλιών ναών της Κύπρου. Συχνά, όμως, ο κύκλος των θεμάτων διευρύνεται και περιλαμβάνει τη Βάπτιση, την Κοινωνία των Αποστόλων, τη Σταύρωση, την Ανάσταση. Η Παναγία είναι επίσης προσφιλέστατο θέμα των κυπριακών γραμματοσήμων. Έξοχη είναι η αποτύπωση του περίφημου ψηφιδωτού του 7ου αιώνα από το ναό της Αγγελόκτιστης στο Κίτι, που εικονίζει τη Θεοτόκο όρθια μέσα σε χρυσό φόντο με το Χριστό αριστερά στην αγκαλιά της, περιστοιχισμένη από τους Αρχαγγέλους που προχωρούν προς το μέρος της με λατρευτική ευλάβεια προσφέροντάς της ο καθένας τη σφαίρα του σύμπαντος που κρατά στο χέρι του. Εξίσου επίκαιρο ως μήνυμα προς το σύγχρονο κόσμο είναι και το θέμα που προβάλλεται από την απεικόνιση της Παναγίας του Άρακα, τοιχογραφίας όπου ο ζωγράφος του 12ου αιώνα, με τις ανθρωπιστικές τάσεις που επικρατούσαν τότε στη βυζαντινή τέχνη, παριστάνει τη Θεοτόκο σαν μια συνηθισμένη μάνα ανάμεσα στο εκκλησίασμα, να κοιτάζει θλιμμένη το μικρό παιδί της που το περιμένει το Πάθος για τον άνθρωπο. Εξαιρετικής τέχνης είναι και μια εικόνα της Οδηγήτριας που αποτυπώθηκε σε γραμματόσημο εκδομένο το 1979.
Β. Μορφές και γεγονότα από την εκκλησιαστική ιστορία
Ο Απόστολος Βαρνάβας, ιδρυτής της Εκκλησίας της Κύπρου, που την εύρεση του λειψάνου του συσχετίζει η παράδοση με την ανεξαρτησία και τα προνόμια της κυπριακής Εκκλησίας έδωσε και σε άλλες περιπτώσεις την ευκαιρία στα κυπριακά γραμματόσημα να στείλουν το μήνυμά του στον κόσμο, αλλά και στη 1900η επέτειο του θανάτου του, το 1966. Τότε εκδόθηκε ένα γραμματόσημο με την αρχαία εικόνα του ως αρχιερέα, που φυλάσσεται ως πολύτιμο κειμήλιο στην Αρχιεπισκοπή Κύπρου. Ο δεύτερος μεγάλος του κυπριακού αγιολογίου, ο άγιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος (12ος αι.), εικονίζεται σε ένα γραμματόσημο που εκδόθηκε με την ευκαιρία του Β΄ Κυπρολογικού Συνεδρίου, και προβάλλει μια τοιχογραφία του 13ου αιώνα από το μοναστήρι του στην Πάφο.
Γ. Εκκλησίες – Μοναστήρια
Τα ιερά προσκυνήματα κατέχουν πρωτεύουσα θέση στις παραστάσεις των κυπριακών γραμματοσήμων. Το Σταυροβούνι, το μοναστήρι που κατά την παράδοση έκτισε η Αγία Ελένη, η Μονή της Χρυσορρογιάτισσας, η Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα, περίφημες για τους ανεκτίμητους καλλιτεχνικούς θησαυρούς τους εκκλησίες, όπως η Παναγία Κανακαριά της Λυθράγκωμης, ο Άγιος Ιάκωβος του Τρικώμου, η Παναγία του Άρακα, καθώς και ταπεινά ξωκκλήσια δεμένα αδιάλυτα με το περιβάλλον, έδωσαν από τα πρώτα θέματα στα κυπριακά γραμματόσημα.Μια σειρά ξεχωρίζει προβάλλοντας τα καμπαναριά τριών ναών της Κύπρου, που διακρίνονται για την αρχιτεκτονική τους πρωτοτυπία. Είναι και τα τρία κτισμένα προς το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα και αντιπροσωπεύουν την πολιτιστική επιβίωση του χριστιανικού λαού του νησιού, παρά τις επιδιώξεις του οθωμανικού κράτους που ίσαμε τα μέσα του αιώνα απαγόρευε να ακούγεται ο ήχος της καμπάνας.
Δ. Ιερά σκεύη
Αξιοσημείωτες είναι δυο σειρές με ξυλόγλυπτα. Η παλαιότερη, του 1978, περιλαμβάνει τρία γραμματόσημα που προβάλλουν ισάριθμα προσκυνητάρια σπάνιας τέχνης. Η νεότερη προβάλλει δυο θαυμάσιους άμβωνες και το εξαιρετικό βημόθυρο της Παναγίας Παραλιμνίου, που αποτελούν οριακά δείγματα επίχρυσης ξυλογλυπτικής συμπληρωμένης με εικόνες.Στην κατηγορία των ιερών σκευών ανήκει και το γραμματόσημο που συμπληρώνει τη σειρά με τις τοιχογραφίες της Κοινωνίας των Αποστόλων και προβάλλει ένα Ποτήριο Θείας Ευχαριστίας από επιχρυσωμένο ασήμι, με ανάγλυφες παραστάσεις, και σμάλτα στη βάση του, κατασκευασμένο στη Λευκωσία το 1501.

Ε. Πρόσωπα της Εκκλησίας
Με την ευκαιρία των εορτασμών της 150ετηρίδας της επανάστασης του 1821 εκδόθηκε στην Κύπρο μια σειρά από τρία γραμματόσημα. Το ένα έχει ως θέμα τη γνωστή ύψωση του Λαβάρου της Αγίας Λαύρας από το Γερμανό, επίσκοπο Πατρών. Το δεύτερο προβάλλει επίσης έναν ορθόδοξο κληρικό, το φιλικό εθνομάρτυρα Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Κυπριανό που απαγχονίστηκε μαζί με τους άλλους επισκόπους και προκρίτους του νησιού την 9η Ιουλίου 1821, στην προσπάθεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας να σβήσει στη γέννησή της την επανάσταση στην Κύπρο.
Ο θάνατος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στις 3 Αυγούστου 1978 έδωσε την αφορμή στα κυπριακά ταχυδρομεία να αφιερώσουν ειδικές εκδόσεις στη μορφή του. Οι εκδόσεις αυτές, αποβλέποντας να διατηρήσουν στη μνήμη την προσφορά του στην Κύπρο, στην Ορθόδοξη Εκκλησία και την υπόθεση της παγκόσμιας Ειρήνης, αποτελούν και οι ίδιες ολοφάνερους φορείς αντίστοιχων μηνυμάτων, καθώς παρουσιάζουν έναν ηγέτη της Εκκλησίας που τα ράσα του έγιναν σύμβολο απελευθέρωσης, όχι μόνο στην πατρίδα του, αλλά και σε όλο τον κόσμο. Και πριν το θάνατό του, στην έκδοση της 10ης Σεπτεμβρίου 1977, στο γραμματόσημο των 20 μιλς, ο Μακάριος παριστάνεται να στέκει μπροστά στην Ωραία Πύλη του καθεδρικού ναού της Λευκωσίας με την αρχιερατική στολή του ορθόδοξου επισκόπου και να ευλογεί με τα Δικηροτρίκηρα. Πόσες καρδιές «απληροφόρητων» παιδιών του Θεού, που γεννήθηκαν και ζουν στις χώρες που δεν έχει ακόμα απλωθεί η άμπελος της Εκκλησίας, να ευαισθητοποιήθηκαν άραγε στο μήνυμα της Ορθοδοξίας μπροστά στο χρωματιστό τοσοδά χαρτάκι με τη μορφή ενός πασίγνωστου τότε ηγέτη του Τρίτου Κόσμου ντυμένου με τα άμφια του ορθόδοξου αρχιερέα;

Ποτέ δε θα μπορέσουμε να μετρήσουμε πόσο τα κυπριακά γραμματόσημα με τα ιεραποστολικά τους μηνύματα επηρέασαν την ανθρωπότητα, πόσους κάλεσαν στην Ορθοδοξία ή πόσους προετοίμασαν να την δεχτούν ή, ακόμα, πόσοι απ’ αυτούς που πήραν την πρώτη πληροφορία (Β΄ Τιμ. 4,17) πέθαναν χωρίς να συναντήσουν ποτέ έναν ορθόδοξο ιεραπόστολο. Ωστόσο, δεν είναι ανεδαφικό να υποθέσουμε πως τα κυπριακά γραμματόσημα διαδραμάτισαν κι αυτά το ρόλο τους στο άπλωμα της ορθόδοξης αλήθειας, μια και ξέρουμε πως ο Τριαδικός Θεός, ο κατεξοχήν Ιεραπόστολος, δεν εξαντλείται στην επινόηση τρόπων για να περάσει το μήνυμα της σωτηρίας του ανθρώπινου γένους στα πέρατα της οικουμένης.










Τρίτη, 29 Απριλίου 2008

ΟΜΗΡΙΣΤΙ


Ανήμερα της Λαμπρής ψάλλεται ο Εσπερινός της Αγάπης. Στη διάρκειά του αναγινώσκεται το Ευαγγέλιο της εμφάνισης του αναστημένου Χριστού στους Μαθητές του, κατά την οποία τους παρέδωσε το καινούριο δεδομένο στη σχέση Δημιουργού και Πλάσματος: την Ειρήνη. Αυτό το Ευαγγέλιο, για να τονιστεί η παγκοσμιότητα της σημασίας του, αναγινώσκεται όχι μόνο στην τοπική γλώσσα, αλλά και σε όσες άλλες είναι δυνατό. Ο Νικόδημος Αγιορείτης μεταγλώττισε το κείμενο στην αρχαιότατη ελληνική του Ομήρου, και μάλιστα σε αριστοτεχνικούς εξάμετρους στίχους (όπως η Ιλιάδα και η Οδύσσεια) που τέμνονται ο καθένας σε δύο ημιστίχια ολοκληρωμένου νοήματος. Το Ευαγγέλιο αυτό απαγγέλλεται με τον τρόπο των ραψωδών, δηλαδή με σεβασμό στο δακτυλικό μέτρο ( ... ) και τις τομές ( ). Προηγούνται τα προκαταρκτικά της ανάγνωσης του Ευαγγελίου και έπεται σε τρεις παραγράφους το κείμενο. Δική μου είναι η μέτρηση και η τόμηση του κειμένου. Η εικόνα που δημοσιεύω ιστορεί την "Ψηλάφηση του Θωμά", δηλαδή την ευκαιρία που του δόθηκε, λίγο μετά την άρνησή του να πιστέψει στα λόγια των αυτοπτών συμμαθητών του, να κατανεύσει, να ταυτιστεί με την εμπιστοσύνη που έδειξαν εκείνοι.
.
.
Ὄφρακε νωιτέροισιν ἐν οὔασι πάγχυ βάλωμεν
θέσφατον, ἱμερόεσσαν, γνὴν Εὐάγγελον ὄππα
μειλίξωμεν Ἄνακτα Θεὸν μέγαν, οὐρανίωνα.
Ἰθυγενεῖς. Σοφίη. Εὐαγγελίοιο κλύωμεν.

Εἰρήνη χαρίεσσ’ ἐπ’ ἀπείρονα δῆμον ἐσεῖται.

Ἐκ δ’ ἄρ’ Ἰωάννοιο τόδ’ ἔστι βροντογόνοιο.

Ἄλλ’ ἄγετ’ ἀτρεμέσι χρησμοὺς λεύσωμεν ὀπωπαῖς.


Εὖτε δὴ ἠέλιος φαέθων ἐπὶ ἕσπερον ἦλθε
καὶ σκιόωντο ἀγυιαὶ πὶ χθονὶ πουλυβοτείρῃ,
ἥματι ἐν πρώτῳ, ὅτε τύμβου ἆλτο Σαωτήρ,
κλῃισταὶ δὲ ἔσαν θυρίδες πυκινῶς ἀραρεῖαι,
βλῆντο δὲ πάντες ὀχῆες υσταθέος μεγάροιο,
ἔνθα Μαθηταὶ ὁμοῦ τε ολλέες ἠγερέθοντο
μυρόμενοι θανάτῳ ἐπ’ ἀεικέι Χριστοῦ Ἄνακτος
καὶ χόλον ἀφραίνοντα ουδαίων τρομέοντες,
ἤλυθε δὴ τότε Χριστὸς ναξ θεοειδέι μορφῇ,
ἔστη δ’ ἐν μεσάτῳ ἀναφανδὸν καὶ φάτο μῦθον·
Εἰρήνη ὑμῖν φίλη, ἡσυχίη τ’ ἐρατεινή.
Ὡς εἰπὼν ἐπέδειξεν ὴν πλευρὴν ἠδὲ χεῖρας.
Γήθησαν δὲ Μαθηταὶ πεὶ ἴδον Εὐρυμέδοντα.

Τοὺς δ’ αὖτις προσέειπεν ησοῦς οὐρανοφοίτης·
Εἰρήνη ὑμῖν φίλη, ἡσυχίη τ’ ἐρατεινή.
Ὡς ἐμὲ πέμψε Πατὴρ ὅς ὑπέρτατα δώματα ναίει,
ῳδ’ ἐγὼ ὑμέας ἐς χθόνα πέμπω εὐρυόδειαν.
Ὡς ἄρα φωνήσας Μύσταις ἔμπνευσ’ ἀγορεύων·
Πνεῦμα δέχνυσθ’ Ἅγιον, φαεσίμβροτον, ὑψιθόωκον·
Ὧν μὲν ἀτασθαλίας θνητῶν ἀφέητ’ ἐπὶ γαῖαν,
τοῖσι νύπου ἀφίενται ἐς οὐρανὸν ἀστερόεντα·
ὧν δ’ ἄρ’ ἐπεσβολίας ππερφιάλων κρατέητε,
τοῖσιν ἁλυκτοπέδῃς κεῖναι σθεναρῇς κρατέονται.


Θωμᾶς δ’ ῳ ἐπίκλησις πασι Δίδυμος ἀκούειν
οὐχ ἅμα τοῖς ἄλλοις Μύσταις πρὶν ὁμώροφος ἔσκε
Ἰησοῦς ὅτ’ ἔβη εἴσω μελάθροιο ἑταίρων.
Ἴαχον οὖν ἄλλοι τούτῳ ἐρίηρες ἑταῖροι·
Εἴδομεν ὀφθαλμοῖσιν ησοῦν παγκρατέοντα.
Τοὺς δ’ ἀπαμειβόμενος Θωμᾶς προσέφησεν ἀτειρής·
Ἴχνια ἤν μὴ ἴδω μετὰ χείρεσιν ἡλατορήτῃς,
δάκτυλον ἐμβάλλω τε κείνου ἔνδοθι χειρός,
χεῖρα τ’ ἐμὴν εἴσω πλευρῆς οἷ ρεῖα βαλοίμην,
οὔποτε ὑμετέροισι λόγοις κεφαλῇ κατανεύσω.